Πώς το φυτοϋγειονομικό διαβατήριο προστατεύει τη γεωργία και το περιβάλλον από ασθένειες και παράσιτα που ταξιδεύουν μαζί με τα φυτά
Το φυτοϋγειονομικό διαβατήριο αποτελεί το βασικό εργαλείο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον έλεγχο και την ιχνηλασιμότητα των φυτών που διακινούνται εντός της εσωτερικής αγοράς. Σύμφωνα με την ανασκόπηση της Γενικής Διεύθυνσης Υγείας και Ασφάλειας Τροφίμων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το σύστημα των φυτοϋγειονομικών διαβατηρίων εφαρμόζεται γενικά ικανοποιητικά, αλλά υπάρχουν αδυναμίες που πρέπει να αντιμετωπιστούν για να διασφαλιστεί ότι τα φυτά που κυκλοφορούν είναι πραγματικά απαλλαγμένα από επιβλαβείς οργανισμούς. Το διαβατήριο είναι επίσημη ετικέτα που πιστοποιεί τη συμμόρφωση ενός φυτού με τις απαιτήσεις υγείας των φυτών και επιτρέπει τη μετακίνησή του εντός της Ένωσης.
Οι έλεγχοι που διενεργήθηκαν σε δώδεκα κράτη μέλη μεταξύ 2022 και 2024 έδειξαν ότι σε ορισμένες χώρες οι αρμόδιες αρχές δεν αξιοποιούν πλήρως τη δυνατότητα που δίνει το σύστημα για αποκέντρωση των αρμοδιοτήτων. Σε ορισμένα κράτη μέλη λίγοι ή και καθόλου επαγγελματίες φορείς είχαν εξουσιοδοτηθεί να εκδίδουν διαβατήρια, κάτι που αντίκειται στο πνεύμα της νομοθεσίας που προβλέπει ότι οι επαγγελματίες φορείς πρέπει να φέρουν την ευθύνη για την εξέταση των φυτών τους υπό την επίβλεψη των αρχών. Επιπλέον, σε πολλές περιπτώσεις δεν ελέγχεται επαρκώς αν οι αιτούντες διαθέτουν την αναγκαία γνώση για την αναγνώριση και πρόληψη επιβλαβών οργανισμών πριν λάβουν την άδεια.
Παρά τις ελλείψεις, οι περισσότερες χώρες έχουν θεσπίσει συστήματα εποπτείας των εξουσιοδοτημένων φορέων και εφαρμόζουν τακτικούς ελέγχους, αν και όχι πάντα με την απαιτούμενη συχνότητα ή στο κατάλληλο χρονικό σημείο. Η αδυναμία αυτή σημαίνει ότι κάποια φυτά μπορεί να κυκλοφορούν με διαβατήρια χωρίς επαρκή εγγύηση απαλλαγής από καραντίνα. Οι εξετάσεις που πραγματοποιούν οι ίδιοι οι επαγγελματικοί φορείς συχνά δεν καταγράφονται ή δεν είναι αρκετά λεπτομερείς για να αποδειχθεί ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις για έκδοση διαβατηρίου.
Αν και τα περισσότερα διαβατήρια που εκδίδονται συμμορφώνονται με τις τυπικές προδιαγραφές, παρατηρούνται αποκλίσεις, όπως ελλιπή στοιχεία ή λανθασμένη διάταξη των υποχρεωτικών πληροφοριών. Τέτοια σφάλματα, αν και δεν αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο για τη φυτοϋγεία, υπονομεύουν την αξιοπιστία του συστήματος. Οι αρχές σπανίως ειδοποιούν το κράτος μέλος προέλευσης όταν εντοπίζουν μη συμμορφούμενα διαβατήρια, κάτι που δυσχεραίνει τη λήψη διορθωτικών μέτρων στην πηγή του προβλήματος.
Οι έλεγχοι που σχετίζονται με τη μετακίνηση των φυτών και την ιχνηλασιμότητα λειτουργούν γενικά αποτελεσματικά, καθώς οι περισσότεροι φορείς τηρούν συστήματα παρακολούθησης – είτε ηλεκτρονικά είτε έντυπα – που επιτρέπουν την αναγνώριση της προέλευσης κάθε παρτίδας. Εντούτοις, υπάρχουν δυσκολίες στην εποπτεία των μικρών ή νεοσύστατων επιχειρήσεων, ιδίως αυτών που δραστηριοποιούνται στο ηλεκτρονικό εμπόριο, το οποίο αυξάνει τον κίνδυνο ανεξέλεγκτης διακίνησης φυτών χωρίς τις απαραίτητες πιστοποιήσεις.
Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι, αν και οι περισσότερες παραβάσεις είναι μικρής σημασίας, το σύστημα χρειάζεται ενίσχυση για να διασφαλιστεί η ομοιομορφία και η αποτελεσματικότητα των ελέγχων σε όλα τα κράτη μέλη. Στο πλαίσιο αυτό, προωθήθηκαν τροποποιήσεις της νομοθεσίας, όπως η δυνατότητα αντικατάστασης του φυτοϋγειονομικού διαβατηρίου από ψηφιακή καταχώριση δεδομένων για συγκεκριμένες εισαγωγές, καθώς και η εξέταση εξαιρέσεων για τις διαδικτυακές πωλήσεις και για περιπτώσεις όπου η τοποθέτηση διαβατηρίου δεν είναι πρακτικά εφικτή.
Συνολικά, το φυτοϋγειονομικό διαβατήριο αποτελεί βασικό μηχανισμό προστασίας της αγροτικής παραγωγής και του περιβάλλοντος στην ΕΕ. Παρά τις προόδους, η επιτυχία του εξαρτάται από τη συνεπή εφαρμογή, την επαρκή εκπαίδευση των επαγγελματιών και την αυστηρή εποπτεία από τις αρμόδιες αρχές. Μόνο με συνεχή παρακολούθηση και συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών μπορεί να διασφαλιστεί ότι τα φυτά που διακινούνται εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι υγιή και απαλλαγμένα από κινδύνους που απειλούν τη γεωργική παραγωγή και τη βιοποικιλότητα.
