Η προαναγγελία του υπουργού Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Μαργαρίτη Σχοινά για την πρόσληψη 40 νέων στελεχών στον ΕΦΕΤ, τα οποία όπως ανέφερε θα «μπουν αμέσως στη μάχη των ελέγχων στο πεδίο», ανοίγει εκ νέου τη συζήτηση για το πώς πρέπει να οργανώνονται οι έλεγχοι για την ασφάλεια των τροφίμων στη σύγχρονη εποχή. Με αφορμή την τοποθέτηση του υπουργού, ο Ομότιμος Καθηγητής Γεώργιος–Ιωάννης Νυχάς, μία από τις πλέον εμβληματικές μορφές της Μικροβιολογίας Τροφίμων, καταθέτει στο Cibum την επιστημονική του άποψη για τον ρόλο των επιθεωρητών, της τεχνολογίας και της ανάλυσης δεδομένων στη νέα εποχή των ελέγχων τροφίμων.
Τι είδους στρατιώτες χρειαζόμαστε;
Για τη μάχη της ασφάλειας των τροφίμων χρειαζόμαστε «περισσότερους κλασικούς η σύγχρονους ελεγκτές». Γνωρίζουμε, βέβαια ότι στις σύγχρονες ‘μάχες’ απαιτούνται στρατιώτες με συγκεκριμένες ικανότητες, και δεδομένου ότι πολλές βιομηχανίες τροφίμων έχουν ήδη εισάγει, στις διαδικασίες τους την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) και προηγμένα ψηφιακά εργαλεία της [π.χ., μηχανική μάθηση (Machine Learning – ML), βαθιά μάθηση (Deep Learning), ψηφιακό δίδυμα (Digital Twins) κτλ], και τίθεται το ερώτημα αν οι ελεγκτικές αρχές έχουν τις υποδομές και δεξιότητες να ανταποκριθούν σε αυτή την νέα τεχνολογική πραγματικότητα. Ένα βήμα πιο πέρα, τίθεται το πραγματικό ερώτημα που δεν είναι απλώς «περισσότεροι έλεγχοι η περισσότεροι αναλυτές δεδομένων», αλλά η γνώση πού βρίσκεται ο κίνδυνος και πώς μπορούμε να τον εντοπίσουμε εγκαίρως.
Ο επιθεωρητής, ο αλγόριθμος και οι 40 νέες θέσεις στον ΕΦΕΤ
Ας φανταστούμε μια Δευτέρα πρωί στα γραφεία του ΕΦΕΤ. Σαράντα νέα στελέχη πιάνουν δουλειά. Κάποιοι ετοιμάζονται να βγουν για ελέγχους: θα επισκεφθούν εγκαταστάσεις, θα ανοίξουν ψυγεία, θα εξετάσουν αρχεία, θα πάρουν δείγματα. Άλλοι κάθονται μπροστά σε οθόνες και προσπαθούν να συνδυάσουν πληροφορίες: προηγούμενες παραβάσεις, καταγγελίες καταναλωτών, είδη προϊόντων, όγκους παραγωγής, εργαστηριακά αποτελέσματα και ειδοποιήσεις από το ευρωπαϊκό σύστημα RASFF. Ποιοι είναι χρησιμότεροι; Οι επιθεωρητές ή οι αναλυτές δεδομένων; Η EFSA περιγράφει αυτή την κατεύθυνση ως μετάβαση από τη συλλογή στη διασύνδεση των δεδομένων.
Το ερώτημα λοιπόν φαίνεται μεν λογικό, αλλά είναι λάθος. Χωρίς τον επιθεωρητή, κανένα ηλεκτρονικό σύστημα δεν μπορεί να επιβεβαιώσει τι πραγματικά συμβαίνει σε μια επιχείρηση. Χωρίς δεδομένα και επιστημονική ανάλυση, όμως, ο επιθεωρητής κινδυνεύει να αναζητεί το πρόβλημα σχεδόν στα τυφλά.
Η πρόσφατη ανακοίνωση για την πρόσληψη 40 νέων στελεχών στον ΕΦΕΤ είναι, επομένως, σημαντική. Σύμφωνα με τη διοίκηση του Φορέα, ο ΕΦΕΤ πραγματοποιεί περίπου 10.000 ελέγχους τον χρόνο, από τους οποίους 6.500 έως 7.000 είναι τακτικοί. Η αύξηση του προσωπικού μπορεί να ενισχύσει ουσιαστικά την παρουσία του στην αγορά. Αρκεί οι νέες θέσεις να μην αντιμετωπιστούν απλώς ως «περισσότερα χέρια», αλλά ως ευκαιρία να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζονται οι έλεγχοι.
Δεν αρκεί να ελέγχεις περισσότερο
Ένας έλεγχος έχει αξία όταν κατευθύνεται στο σωστό σημείο, τη σωστή στιγμή. Αν οι επιλογές γίνονται κυρίως με βάση το πότε ελέγχθηκε τελευταία μια επιχείρηση ή με γενικές διοικητικές κατηγορίες, μπορεί να αυξηθεί ο αριθμός των ελέγχων χωρίς να αυξηθεί ανάλογα η προστασία του καταναλωτή.
Σήμερα υπάρχουν πολύ περισσότερες πληροφορίες που μπορούν να αξιοποιηθούν: ιστορικό παραβάσεων, είδος τροφίμου, ευπαθείς ομάδες καταναλωτών, συνθήκες αποθήκευσης, εποχικότητα, προέλευση πρώτων υλών, ανακλήσεις, εργαστηριακά ευρήματα και περιστατικά που καταγράφονται σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Η ανάλυση αυτών των δεδομένων μπορεί να υποδεικνύει πού αυξάνεται η πιθανότητα να υπάρχει πραγματικό πρόβλημα.
Ο αλγόριθμος, βέβαια, δεν πρέπει να αποφασίζει μόνος του. Μπορεί να εντοπίζει ασυνήθιστους συνδυασμούς και να υποδεικνύει προτεραιότητες. Δεν μπορεί να ‘μυρίσει’ ένα ψυγείο που δεν λειτουργεί σωστά, να διαπιστώσει ότι ένα αρχείο δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα ή να συντάξει μια έκθεση που θα πρέπει αργότερα να σταθεί ενώπιον ενός δικαστηρίου.
Ο ρόλος πρέπει να παραμένει ξεκάθαρος: η τεχνολογία υποδεικνύει πού (αγρόκτημα, εργοστάσιο, αποθήκη, όχημα, κατάστημα), τι (προϊόν, πρώτη ύλη, κωδικός παρτίδας, ποσότητα) και πότε (παραγωγή, συσκευασία, φόρτωση, παραλαβή) και ποιον (παραγωγό, μεταποιητή, μεταφορέα, διανομέα, πωλητή) αξίζει να ελέγξουμε. Ο επιθεωρητής αξιολογεί τι πραγματικά συμβαίνει.
Δηλαδή πρέπει να επιδιώκουμε «Ένα γινόμενο, όχι ένα άθροισμα»: Η αποτελεσματικότητα ενός συστήματος επίσημου ελέγχου δεν προκύπτει από την πρόσθεση δύο μεγεθών αλλά από τον πολλαπλασιασμό τους: την ικανότητα να δρας επί την πιθανότητα η δράση σου να κατευθυνθεί εκεί όπου υπάρχει πραγματικός κίνδυνος. Η διαφορά ανάμεσα σε άθροισμα και γινόμενο μοιάζει σχολαστικισμός. Στην πράξη όμως αλλάζει τα πάντα. Με άλλα λόγια, η αποτελεσματικότητα του επίσημου ελέγχου δεν προκύπτει από την απλή πρόσθεση περισσότερων επιθεωρητών και περισσότερης τεχνολογίας. Προκύπτει από τον συνδυασμό δύο παραγόντων: της ικανότητας να πραγματοποιείται ο έλεγχος στο πεδίο και της επιστημονικής ικανότητας να κατευθύνεται εκεί όπου υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα κινδύνου. Χωρίς επαρκείς επιθεωρητές, ακόμη και η καλύτερη ανάλυση μένει χωρίς πρακτικό αποτέλεσμα· χωρίς σωστή στόχευση, ακόμη και περισσότεροι έλεγχοι μπορεί να παραμένουν αναποτελεσματικοί.
Όταν η «επικινδυνότητα» γίνεται απλώς μια ετικέτα
Ο ΕΦΕΤ δεν στερείται επιστημονικής δραστηριότητας. Διαθέτει Επιστημονικό Συμβούλιο και εφαρμόζει συστήματα κατάταξης επιχειρήσεων και δραστηριοτήτων σε κατηγορίες επικινδυνότητας. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, είναι πώς προκύπτουν αυτές οι κατηγορίες. Όταν μια επιχείρηση χαρακτηρίζεται «υψηλής», «μεσαίας» ή «χαμηλής» επικινδυνότητας, θα πρέπει να μπορούμε να γνωρίζουμε ποια δεδομένα χρησιμοποιήθηκαν, πώς σταθμίστηκαν και πότε επανεξετάστηκαν. Πρέπει επίσης να γνωρίζουμε αν η κατάταξη στηρίζεται σε πραγματικά ευρήματα, σε στοιχεία κατανάλωσης και έκθεσης του πληθυσμού και σε επιστημονικά επικυρωμένα μοντέλα ή αν αποτελεί κυρίως μια διοικητική ταξινόμηση.
Η Ελλάδα, επομένως, δεν ξεκίνησε από το μηδέν. Ανέπτυξε και χρησιμοποιεί επιμέρους μηχανισμούς αξιολόγησης και κατάταξης του κινδύνου. Δεν τα έχει συνδέσει όμως, σε ένα ενιαίο, μόνιμο και πλήρως διαφανές επιστημονικό σύστημα. Σε αρκετές περιπτώσεις δεν είναι δημόσια διαθέσιμα τα δεδομένα, τα ποσοτικά κριτήρια, η ανάλυση της αβεβαιότητας και η διαδικασία με την οποία επικυρώθηκαν οι σχετικές κατηγοριοποιήσεις.
Αυτό δεν αποδεικνύει αυτομάτως ότι οι αποφάσεις για τους ελέγχους είναι αυθαίρετες. Τις καθιστά, όμως, δύσκολο να ελεγχθούν επιστημονικά. Και μια απόφαση της οποίας η επιστημονική βάση δεν μπορεί να επαληθευτε είναι αναπόφευκτα ευάλωτη.
Τι μας δείχνει η ευρωπαϊκή εμπειρία
Η Ευρώπη κινείται ήδη προς ένα μοντέλο στο οποίο επιστήμη, δεδομένα και επιτόπιος έλεγχος λειτουργούν ως ενιαίο σύστημα. Η EFSA επενδύει στην ψηφιοποίηση και στην ανθρωποκεντρική τεχνητή νοημοσύνη, υπογραμμίζοντας ότι η τεχνολογία πρέπει να ενισχύει και όχι να αντικαθιστά την επιστημονική κρίση.
Στη Γαλλία, η ANSES ανέπτυξε το «PrioR», το οποίο συνδέει τρόφιμα με περισσότερους από 130 χημικούς και βιολογικούς κινδύνους, μεταφέροντας την επιστημονική γνώση στον σχεδιασμό των ελέγχων. Στη Γερμανία, το «BfR» αναπτύσσει εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης, επιμένοντας στην εξηγησιμότητά τους: όταν ένα μοντέλο προειδοποιεί για αφλατοξίνες ή Listeria, οι αρχές πρέπει να γνωρίζουν το γιατί. Διότι ένα αδιαφανές μοντέλο δεν μπορεί να θεμελιώσει επαρκώς μια διοικητική απόφαση.
Η διάσταση αυτή, επιβεβαιώνει ότι δεν πρέπει να ελέγχονται μόνο οι επιχειρήσεις που ένα μοντέλο χαρακτηρίζει επικίνδυνες, αλλά ένα μέρος των ελέγχων πρέπει να παραμένει τυχαίο. Διαφορετικά, οι επιχειρήσεις χαμηλής προτεραιότητας θα θεωρήσουν ότι δεν πρόκειται να ελεγχθούν ποτέ, ενώ το ίδιο το σύστημα θα μαθαίνει μόνο από τις περιπτώσεις που είχε ήδη επιλέξει. Θα επιβεβαιώνει, δηλαδή, τις προηγούμενες υποθέσεις του αντί να ανακαλύπτει νέους κινδύνους.
Η πραγματική ευκαιρία των 40 προσλήψεων
Οι νέες θέσεις δεν πρέπει να καλυφθούν όλες με το ίδιο επαγγελματικό προφίλ. Ο ΕΦΕΤ χρειάζεται επιθεωρητές, αλλά χρειάζεται επίσης επιστήμονες αξιολόγησης κινδύνου, αναλυτές απάτης τροφίμων, ειδικούς στην ανάλυση δεδομένων και μηχανικούς πληροφοριακών συστημάτων. Κυρίως χρειάζεται ένα κοινό σύστημα μέσα στο οποίο όλοι αυτοί θα μπορούν να συνεργάζονται.
Πριν κατασκευαστούν πολύπλοκα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης, πρέπει να υπάρχουν ψηφιοποιημένα και αξιόπιστα αρχεία, κοινά πρότυπα καταγραφής και διαλειτουργικότητα μεταξύ των υπηρεσιών. Διαφορετικά, ακόμη και ο καλύτερος αναλυτής θα προσπαθεί να βγάλει συμπεράσματα από ασύνδετα ή ελλιπή δεδομένα.
Ένας επιθεωρητής εφοδιασμένος με φορητό όργανο ταχείας διαλογής, με εφαρμογή που του εμφανίζει σε πραγματικό χρόνο το προφίλ κινδύνου της επιχείρησης, και με ψηφιακή καταγραφή στο πεδίο αντί για χειρόγραφο έντυπο, μπορεί να είναι σημαντικά αποτελεσματικότερος από έναν επιθεωρητή χωρίς αντίστοιχα εργαλεία. Και ταυτόχρονα παράγει τα δεδομένα που τρέφουν τα μοντέλα.
Από την άλλη πλευρά, κανένα ψηφιακό μοντέλο δεν μπορεί να υποκαταστήσει τον επιτόπιο έλεγχο. Δεν μπορεί να λάβει δείγμα, να διαπιστώσει μια παράβαση, να σφραγίσει μια εγκατάσταση ή να συντάξει τεκμηριωμένη έκθεση με νομική ισχύ. Μπορεί να υποδεικνύει πού υπάρχει αυξημένη πιθανότητα προβλήματος· η επιβεβαίωση και η τελική κρίση ανήκουν στον επιθεωρητή.
Ο διαχωρισμός των ρόλων είναι απλός και πρέπει να μείνει απλός: ο αλγόριθμος προτείνει προτεραιότητες, η αρμόδια αρχή αποφασίζει πού θα γίνει ο έλεγχος. Υπάρχει και μια ανθρώπινη διάσταση που τα σχέδια μεταρρύθμισης συνήθως προσπερνούν. Αν το σώμα ελέγχου θεωρήσει τα νέα εργαλεία ως μηχανισμό αξιολόγησης της δικής του απόδοσης και όχι ως βοήθεια, ενδέχεται να τα αντιμετωπίσει με δυσπιστία ή να μην τα αξιοποιήσει πλήρως. Η συμμετοχή των επιθεωρητών στον σχεδιασμό δεν είναι διπλωματία· είναι τεχνική προϋπόθεση λειτουργίας.
Ο επιθεωρητής του 2030 δεν θα είναι ο αντίπαλος του αλγορίθμου. Θα είναι ο βασικός μοχλός του συστήματος: ο άνθρωπος που θα συλλέγει τις πληροφορίες από το πεδίο, θα ελέγχει αν οι ψηφιακές προβλέψεις ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα και θα έχει την τελική ευθύνη της απόφασης.
Η επιτυχία των 40 προσλήψεων δεν θα κριθεί μόνο από το αν αυξηθεί ο αριθμός των ελέγχων. Θα κριθεί από το αν ο ΕΦΕΤ θα μπορεί να εξηγεί, με στοιχεία, γιατί πραγματοποιεί κάθε έλεγχο, γιατί θεωρεί έναν κίνδυνο σημαντικότερο από έναν άλλο και αν οι αποφάσεις του προστατεύουν πράγματι αποτελεσματικότερα τον καταναλωτή.
Γιατί το ζητούμενο δεν είναι απλώς να έχουμε περισσότερους ανθρώπους που αναζητούν προβλήματα. Είναι να δημιουργήσουμε ένα σύστημα που γνωρίζει καλύτερα πού πρέπει να τα αναζητήσει (τα προβλήματα).
Ο Γεώργιος – Ιωάννης Νυχάς έλαβε το 1984, διδακτορικό δίπλωμα (Ph.D.) από το Πανεπιστήμιο του Bath (UK).
Tο διάστημα 1994-2022, υπηρέτησε ως (i) Καθηγητής Μικροβιολογίας Τροφίμων στο Τμήμα Επιστήμης Τροφίμων & Διατροφής του Ανθρώπου του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΓΠΑ) (ii) Κοσμήτορας των Σχολών «Βιοτεχνολογία, Τρόφιμα και Ανάπτυξη» (2017-2019) και (iii) «Επιστημών Τροφίμων και Διατροφής»
(2019- Απρίλιος 2020) (iv) πρόεδρος (2008-2010) στην Ομάδα Επαγγελματικής Ανάπτυξης «Μικροβιακή
Μοντελοποίηση και Ανάλυση Κινδύνου» της Διεθνούς Επιστημονικής Εταιρείας για την Ασφάλεια των
Τροφίμων (IAFP), (v) μέλος της επιτροπής βιολογικών κινδύνων και του Συμβουλευτικού forum της
Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA, 2003-2007), (vi) εξωτερικός εμπειρογνώμονας προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (2005-2007) (vii) Πρόεδρος του Ελληνικού Φορέα Ελέγχου Τροφίμων (ΕΦΕΤ, 2010-2011) (viii) μέλος του ERWG της EFSA (2012-2015) (xi) μέλος του ΕΛΙΔΕΚ (2021-2024) (x) αναπληρωματικό μέλος του ΔΣ της EFSA (2022-2025)
Μέχρι τώρα, έχει διατελέσει Επιστημονικός Υπεύθυνος σε επτά (7) και έχει συμμετάσχει ως επιστημονικός
εταίρος σε περισσότερα από τριάντα (30) έργα της ΕΕ, αποφέροντας στο ΓΠΑ προϋπολογισμό > 16 εκατ. €.
Μέσω αυτών των έργων, η ερευνητική ομάδα του ομότιμου καθηγητή Νυχά έχει αποκτήσει εκτεταμένη
εμπειρία στα ακόλουθα αντικείμενα: (i) ποσοτικοποίηση της μικροβιακής συμπεριφοράς σε όλη την τροφική
αλυσίδα για την αξιόπιστη εκτίμηση της ασφάλειας των τροφίμων, (ii) εφαρμογή διεργασιών αναλυτικής
τεχνολογίας (Process Analytical Technology) και του «Διαδικτύου των Πραγμάτων» (Internet of Things) στη
βιομηχανία τροφίμων με την εισαγωγή και χρήση αισθητήρων, (iii) αξιολόγηση της αλλοίωσης των τροφίμων
μέσω μη καταστροφικών / επεμβατικών προσεγγίσεων με παράλληλη εξόρυξη δεδομένων και προσεγγίσεις
μηχανικής μάθησης, και (iv) συμπεριφορά / φυσιολογία (αίσθηση απαρτίας, βιοϋμένια κ.λπ.) παθογόνων και
αλλοιωγόνων μικροοργανισμών υπό συνθήκες καταπόνησης.
Μέχρι στιγμής (Σεπτέμβριος 2026) έχει δημοσιεύσει 364 επιστημονικά άρθρα (Scopus) με > 25700
παραπομπές και δείκτη h = 85.
Περισσότεροι από δεκαπέντε (18) διδακτορικοί φοιτητές του έχουν εκλεγεί ως καθηγητές και ερευνητές σε
εθνικά και διεθνή πανεπιστήμια και ερευνητικά ινστιτούτα, αντίστοιχα.
Σήμερα είναι: (i) Μέλος της ομάδας εργασίας για την ασφάλεια των τροφίμων της Ευρωπαϊκής Τεχνολογικής
Πλατφόρμας “Food for Life”, (ii) μεταξύ των επιστημονικών συμβούλων σχετικά με την αξιολόγηση κινδύνου
της ΓΔ SANCO, (iii) αντιπρόεδρος της Διεθνούς επιστημονικής εταιρείας ΙCPMF (iv) μέλος της Εθνικής Αρχή
Ανώτατης Εκπαίδευσης (ΕΘΑΑΕ)
Έχει καταχωρηθεί μεταξύ: (i) ερευνητών με την υψηλότερη απήχηση (1%) (Πηγή: Clarivate Analytics), (ii)
2016 ως σήμερα βρίσκεται στο 2% των πλέον επιδραστικών ερευνητών (PLoS Biol.17 (8): e3000384).
Του έχουν απονεμηθεί (χρονολογικά) οι παρακάτω διακρίσεις/τίτλοι
2014 – Μέλος της Ελληνικής Γεωργικής Ακαδημίας
2017 – International Association for Food Protection, USA: International Leadership Award
2019 – University of Bath, UK: Doctor of Science (D.Sc./Sc.D)
2022 – International Association for Food Protection, USA: Fellow
2022 – Ομότιμος Καθηγητής του Γεωπονικού Πανεπιστήμιου Αθήνας
2022 – Επισκέπτης καθηγητής στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Shandong της Κίνας
2023 – Διακεκριμένος καθηγητής στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Shandong της Κίνα
2025 – Καθηγητής Έδρας Changjiang, του Υπουργείου Παιδείας της ΛΔ της Κίνας China
2025 – Μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών
2025 – Ανώτατο Ταλέντο στο πλαίσιο του Έργου «One Matter One Discussion», Shandong, Κίνα
2025 – Διακεκριμένος εμπειρογνώμων (expert) για το Πανεπιστήμιο της Sanghai Science & Technology
(USST) της Κίνας στο Εθνικό πλαίσιο για εμπειρογνώμονες από το εξωτερικού
