Η άνοδος της θερμοκρασίας των θαλασσών δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντική απειλή. Αλλάζει και τις συνθήκες μέσα στις οποίες λειτουργεί η υδατοκαλλιέργεια, δημιουργώντας νέες πιέσεις για τα εκτρεφόμενα ψάρια και αυξάνοντας, σε ορισμένες περιπτώσεις, τις πιθανότητες εμφάνισης και εξάπλωσης ασθενειών. Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο όταν η αύξηση της θερμοκρασίας συνδυάζεται με τις υψηλές πυκνότητες εκτροφής που χαρακτηρίζουν τις εντατικές μονάδες. Η σχέση ανάμεσα στην υπερθέρμανση του νερού, τη φυσιολογία των ψαριών και τη συμπεριφορά των παθογόνων αποτελεί πλέον αντικείμενο έντονης επιστημονικής έρευνας. Μελέτες έχουν δείξει ότι η θερμοκρασία επηρεάζει τόσο τον οργανισμό του ψαριού όσο και τον κύκλο ζωής, την ανάπτυξη και τη μεταδοτικότητα πολλών παθογόνων μικροοργανισμών.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Το «τέλος» του ολόκληρου κοτόπουλου: Γιατί οι καταναλωτές προτιμούν τα παρασκευάσματα αγνοώντας τους κινδύνους
Όταν η υψηλή πυκνότητα συναντά το θερμικό στρες
Στη φύση, τα ψάρια δεν ζουν υπό τις ίδιες συνθήκες με εκείνες μιας εντατικής μονάδας εκτροφής. Οι πληθυσμοί είναι δυναμικοί, μετακινούνται και κατανέμονται στον χώρο ανάλογα με τις περιβαλλοντικές και τροφικές συνθήκες. Στις θαλάσσιες ιχθυοκαλλιέργειες, αντίθετα, μεγάλοι αριθμοί ψαριών παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα σε περιορισμένο χώρο, γεγονός που μπορεί να διευκολύνει τη μετάδοση λοιμώξεων όταν εμφανιστεί ένας παθογόνος παράγοντας.
Η υψηλή πυκνότητα δεν σημαίνει από μόνη της ότι μια μονάδα θα εμφανίσει ασθένεια. Ωστόσο, περιορίζει τον διαθέσιμο χώρο και αυξάνει τις πιθανότητες στενής επαφής μεταξύ των ψαριών, ενώ οι οργανικές ουσίες, τα απόβλητα και οι μικροοργανισμοί που συνδέονται με την εκτροφή δημιουργούν ένα ιδιαίτερο μικροπεριβάλλον γύρω από τις εγκαταστάσεις. Ειδικά όταν οι περιβαλλοντικές συνθήκες επιδεινώνονται, οι παράγοντες αυτοί μπορούν να λειτουργήσουν συνδυαστικά.
Το ζήτημα αποκτά μεγαλύτερη σημασία στη Μεσόγειο, όπου η τσιπούρα, το λαβράκι και το μυλοκόπι αποτελούν σημαντικά είδη εκτροφής. Επιστημονική ανασκόπηση για τη μεσογειακή υδατοκαλλιέργεια έχει επισημάνει ότι η αύξηση της θερμοκρασίας του νερού, σε συνδυασμό με τις υψηλές πυκνότητες που χαρακτηρίζουν την εντατική εκτροφή σε θαλάσσιους κλωβούς, μπορεί να αυξήσει τη συχνότητα και την ένταση ορισμένων εξάρσεων ασθενειών.
Η ζέστη δεν επηρεάζει μόνο τα ψάρια αλλά και τα παθογόνα
Η θερμοκρασία είναι ένας από τους σημαντικότερους περιβαλλοντικούς παράγοντες για τα ψάρια. Όταν το νερό ξεπερνά τα όρια που μπορεί να ανεχθεί ένα είδος, επηρεάζονται η ανάπτυξη, ο μεταβολισμός, η αναπαραγωγή και η ανοσολογική του λειτουργία. Τα ακραία θερμικά επεισόδια μπορούν να προκαλέσουν σημαντικό φυσιολογικό στρες και να μειώσουν την ικανότητα των ψαριών να αντιμετωπίσουν λοιμώξεις.
Την ίδια στιγμή, η θερμοκρασία επηρεάζει και τους ίδιους τους παθογόνους οργανισμούς. Η κλιματική αλλαγή μπορεί να μεταβάλει τη σύνθεση των μικροβιακών κοινοτήτων στο νερό και να ευνοήσει, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, την ανάπτυξη ή τη μετάδοση ορισμένων βακτηρίων, παρασίτων και άλλων παθογόνων. Μεταξύ των μικροοργανισμών που έχουν συνδεθεί με θερμότερες συνθήκες περιλαμβάνονται είδη των γενών Vibrio και Aeromonas, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε αύξηση της θερμοκρασίας οδηγεί αυτόματα σε έξαρση λοίμωξης.
Αυτό ακριβώς είναι που κάνει την κλιματική αλλαγή ιδιαίτερα σύνθετη για την υδατοκαλλιέργεια: η ίδια περιβαλλοντική μεταβολή μπορεί ταυτόχρονα να επιβαρύνει την άμυνα του ψαριού και να δημιουργήσει ευνοϊκότερες συνθήκες για συγκεκριμένους παθογόνους οργανισμούς.
Τα παράσιτα μπορεί επίσης να επηρεαστούν
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ψείρα του σολομού, Lepeophtheirus salmonis, ένα παράσιτο που αποτελεί σημαντικό πρόβλημα για την εκτροφή σολομού. Η θερμοκρασία επηρεάζει τον κύκλο ζωής της και μοντελοποίηση για τη Νορβηγία έχει δείξει ότι η άνοδος της θερμοκρασίας μπορεί να αυξήσει την πίεση μόλυνσης από τις μονάδες εκτροφής προς τους άγριους σολομοειδείς πληθυσμούς. Στο συγκεκριμένο μοντέλο, η αύξηση της θερμοκρασίας από 9°C σε 11°C συνδέθηκε με περίπου διπλασιασμό της συνολικής πίεσης μόλυνσης.
Το παράδειγμα αυτό δείχνει ότι η σχέση κλιματικής αλλαγής και υδατοκαλλιέργειας δεν αφορά μόνο την υγεία των ψαριών μέσα στις εγκαταστάσεις. Οι αλλαγές στις θερμοκρασίες και στους κύκλους ζωής των παθογόνων μπορούν να επηρεάσουν και τη σχέση μεταξύ εκτρεφόμενων και άγριων πληθυσμών.
Δεν πρόκειται όμως για έναν ενιαίο κανόνα
Η εικόνα δεν είναι τόσο απλή όσο «ζεστότερο νερό σημαίνει περισσότερα μικρόβια». Τα παθογόνα έχουν διαφορετικές θερμοκρασιακές προτιμήσεις και ορισμένες ασθένειες που ευνοούνται από ψυχρότερες συνθήκες μπορεί να περιοριστούν καθώς το νερό θερμαίνεται. Παράλληλα, η επίδραση της θερμοκρασίας εξαρτάται από το είδος του ψαριού, το παθογόνο, την αλατότητα, το διαθέσιμο οξυγόνο, την ποιότητα του νερού και άλλους περιβαλλοντικούς παράγοντες.
Επομένως, η επιστημονική ανησυχία δεν αφορά ένα υποθετικό σενάριο όπου όλες οι ασθένειες των ψαριών θα αυξηθούν ταυτόχρονα. Αφορά κυρίως την αλλαγή της ισορροπίας του οικοσυστήματος και την εμφάνιση συνθηκών που μπορεί να καταστήσουν ορισμένες λοιμώξεις συχνότερες, σοβαρότερες ή δυσκολότερες στη διαχείριση.
Τι σημαίνει αυτό για την ασφάλεια των ψαριών;
Η αύξηση των ασθενειών στις ιχθυοκαλλιέργειες αποτελεί πρωτίστως πρόβλημα υγείας και ευζωίας των εκτρεφόμενων ζώων και παραγωγικότητας των μονάδων. Δεν σημαίνει ότι τα ψάρια εκτροφής που φτάνουν νόμιμα στην αγορά είναι αυτομάτως επικίνδυνα για τον καταναλωτή. Οι υδατοκαλλιέργειες λειτουργούν υπό συστήματα υγειονομικού ελέγχου και τα προϊόντα που διατίθενται στην αγορά υπόκεινται σε κανόνες ασφάλειας τροφίμων.
Ωστόσο, η αυξημένη πίεση από ασθένειες μπορεί να έχει έμμεσες συνέπειες και για την ασφάλεια των τροφίμων, καθώς η διαχείριση των λοιμώξεων αποτελεί σημαντικό μέρος της λειτουργίας μιας μονάδας. Η FAO επισημαίνει ότι η κλιματική αλλαγή επηρεάζει την υδατοκαλλιέργεια μέσω αλλαγών στη θερμοκρασία, στην οικολογία και στα επίπεδα παθογόνων, ενώ οι νέες συνθήκες απαιτούν προσαρμογή των πρακτικών εκτροφής.
Η Μεσόγειος βρίσκεται στην πρώτη γραμμή
Για την Ελλάδα και τις υπόλοιπες μεσογειακές χώρες το ζήτημα έχει ιδιαίτερη σημασία. Η Μεσόγειος θερμαίνεται και οι επιπτώσεις στις υδατοκαλλιέργειες δεν περιορίζονται στις ασθένειες. Η άνοδος της θερμοκρασίας μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη των ψαριών, τις απαιτήσεις τους σε οξυγόνο, τη διαθεσιμότητα τροφής, την ευζωία τους και τη συνολική παραγωγικότητα των μονάδων.
Η FAO έχει ήδη καταγράψει αλλαγές στις συνθήκες λειτουργίας των μεσογειακών υδατοκαλλιεργειών. Σε πρόσφατη αποστολή στην Κύπρο, ερευνητές και επαγγελματίες του κλάδου ανέφεραν ότι η θάλασσα παραμένει θερμότερη για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα, ενώ οι μεταβολές στο οικοσύστημα κάτω από τους κλωβούς γίνονται ολοένα πιο εμφανείς. Ως μέτρα προσαρμογής εξετάζονται, μεταξύ άλλων, η μετακίνηση μονάδων, οι αλλαγές στην πυκνότητα εκτροφής, η προσαρμογή της διατροφής και η συστηματικότερη παρακολούθηση της βιοποικιλότητας.
Η υδατοκαλλιέργεια δεν είναι επομένως αντιμέτωπη μόνο με το ερώτημα πόσα ψάρια μπορεί να εκτρέψει. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πόσα ψάρια μπορεί να εκτρέφει με ασφάλεια και ευζωία σε ένα θαλάσσιο περιβάλλον που αλλάζει ταχύτατα.
Η κλιματική αλλαγή δεν μετατρέπει από μόνη της τις ιχθυοκαλλιέργειες σε «υγειονομικές βόμβες». Αυξάνει όμως την πολυπλοκότητα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τον κίνδυνο. Η υψηλή πυκνότητα, το θερμικό στρες, οι αλλαγές στη μικροβιακή κοινότητα και η μεταβολή των κύκλων ζωής παθογόνων μπορούν να λειτουργήσουν ταυτόχρονα, δημιουργώντας ένα περιβάλλον στο οποίο η πρόληψη, η παρακολούθηση των ασθενειών και η προσαρμογή στις νέες κλιματικές συνθήκες γίνονται ολοένα σημαντικότερες.
Και καθώς οι θάλασσες συνεχίζουν να θερμαίνονται, η ανθεκτικότητα των υδατοκαλλιεργειών θα εξαρτάται όλο και περισσότερο από το πόσο γρήγορα ο κλάδος θα προσαρμοστεί στις νέες περιβαλλοντικές συνθήκες. Η FAO έχει ήδη αναπτύξει ειδικό πλαίσιο προσαρμογής για την υδατοκαλλιέργεια, υπογραμμίζοντας την ανάγκη αξιολόγησης κινδύνων, εφαρμογής μέτρων προσαρμογής και συνεχούς παρακολούθησης της αποτελεσματικότητάς τους.
Το Cibum είναι εξειδικευμένο site ενημέρωσης για την ασφάλεια τροφίμων. Οι πληροφορίες του άρθρου έχουν ενημερωτικό χαρακτήρα. Για περισσότερες λεπτομέρειες πατήστε ΕΔΩ.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
- Πανετόνε: Ακόμη δεν μπήκαν στα ράφια και αποσύρονται – Το πρόβλημα ανάπτυξης μούχλας στα αρτοσκευάσματα ακόμη και πριν την ημερομηνία λήξης
- Τέλος τα μετρητά στις πληρωμές των courier – Τι προβλέπει το νομοσχέδιο και ποιο πρόστιμο προβλέπεται για όσους δέχονται μετρητά
- Σούπερ μάρκετ: Γιατί τα Χριστούγεννα στα ράφια ξεκινούν από τον Οκτώβριο;
