Φαγητό, οικογένεια και ενοχές: όσα κουβαλάμε στο τραπέζι των γιορτών
Η σχέση μας με το φαγητό δεν είναι προσωπική υπόθεση, αλλά σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα της οικογένειας και του τρόπου που μεγαλώσαμε. Τα οικογενειακά τραπέζια, ειδικά στις γιορτές, μπορούν είτε να ενισχύσουν ενοχές, άγχος και κακές συνήθειες είτε να λειτουργήσουν ως ευκαιρία για ισορροπία, σύνδεση και καλύτερη φροντίδα του εαυτού μας. Όταν το φαγητό αντιμετωπίζεται χωρίς απαγορεύσεις, ετικέτες και πίεση, με μέτρο, θετική στάση και ρεαλισμό, τότε μπορεί να γίνει μέσο ευεξίας και όχι πηγή σύγκρουσης.
Αυτό είναι το συμπέρασμα από το νέο βιβλίο, «Πώς να τρώτε καλά σε κάθε ηλικία» , της καθηγήτριας Τζέιν Όγκντεν η οποία υποστηρίζει ότι η οικογένεια με την οποία μεγαλώσατε μπορεί να διαμορφώσει τη στάση σας απέναντι στο φαγητό για μια ζωή. Οι γονείς, ειδικότερα, παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διδασκαλία των παιδιών στο τι, πότε και πώς να τρώνε. Καθώς πλησιάζουν οι γιορτές, πολλές οικογένειες θα καθίσουν γύρω από το τραπέζι για να φάνε μαζί και να περάσουν χρόνο. Όμως ο τρόπος που βιώνουμε αυτά τα γεύματα δεν καθορίζεται μόνο από τις παραδόσεις ή τις συνταγές. Η ψυχολογία δείχνει ότι η οικογένεια και το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουμε επηρεάζουν καθοριστικά τη σχέση μας με το φαγητό, σε τέτοιο βαθμό που για ορισμένους οι οικογενειακές συγκεντρώσεις προκαλούν άγχος αντί για χαρά.
Έρευνες στην ψυχολογία της υγείας δείχνουν ότι οι οικογενειακές δυναμικές επηρεάζουν βαθιά τη διατροφική συμπεριφορά. Σύμφωνα με την Τζέιν Όγκντεν, οι επιρροές αυτές ξεκινούν από την παιδική ηλικία και μπορούν να μας ακολουθούν σε όλη μας τη ζωή. Οι γονείς παίζουν καθοριστικό ρόλο στο να μάθουν τα παιδιά τι, πότε και πώς να τρώνε, συχνά χωρίς καν να το συνειδητοποιούν.
Τα παιδιά μαθαίνουν από τους γονείς τους τόσο τις επιλογές τροφών όσο και τις ποσότητες. Μέχρι περίπου τα δώδεκα χρόνια, οι γονείς είναι τα βασικά πρότυπα. Ακόμη και αργότερα, όταν φαίνεται ότι οι φίλοι αποκτούν μεγαλύτερη σημασία, τα παιδιά συνεχίζουν να παρατηρούν και να μιμούνται τη συμπεριφορά των γονιών τους. Αυτή η επιρροή δεν αφορά μόνο το φαγητό, αλλά και τη στάση απέναντι στο σώμα, την άσκηση και την υγεία γενικότερα.
Το κοινό φαγητό έχει επίσης ισχυρή ψυχολογική επίδραση. Μπορεί να φέρει τους ανθρώπους πιο κοντά, να βελτιώσει τη διάθεση και να ενισχύσει την ευεξία. Το φαγητό προσφέρει απόλαυση, δομή στην καθημερινότητα και έναν απλό λόγο για κοινωνική επαφή. Ωστόσο, αυτά τα οφέλη δεν είναι δεδομένα. Όταν στην οικογένεια υπάρχουν αρνητικές αντιλήψεις γύρω από το φαγητό, οι μεγάλες συγκεντρώσεις μπορεί να γίνουν δύσκολες.
Τα προβλήματα συχνά εμφανίζονται όταν το φαγητό χρησιμοποιείται για τη διαχείριση συναισθημάτων, όπως το άγχος, η ανία ή η μοναξιά, κάτι που εντείνεται στις οικογενειακές γιορτές. Αυτό είναι ιδιαίτερα δύσκολο για άτομα που έχουν προσπαθήσει συνειδητά να βελτιώσουν τη σχέση τους με το φαγητό. Ένα ακόμη συχνό ζήτημα είναι η συνήθεια να χαρακτηρίζονται οι τροφές ως «καλές» ή «κακές», μια γλώσσα που μεταφέρεται συχνά από τις παλαιότερες γενιές. Αυτή η λογική μπορεί να οδηγήσει σε ενοχές, ντροπή και τελικά σε υπερκατανάλωση των τροφών που κάποιος προσπαθεί να αποφύγει.
Μια πιο ισορροπημένη προσέγγιση βασίζεται στη μετριοπάθεια και όχι στην απαγόρευση. Αντί για αυστηρούς κανόνες, οι τροφές μπορούν να αντιμετωπίζονται ως κάτι που καταναλώνεται πιο συχνά ή πιο περιστασιακά. Η συζήτηση γύρω από το πότε πεινάμε και πότε χορταίνουμε, χωρίς αναφορές στο σωματικό βάρος, βοηθά στη δημιουργία πιο υγιούς σχέσης με το φαγητό. Οι αυστηροί περιορισμοί, ειδικά στις γιορτές, συνήθως γυρίζουν μπούμερανγκ, αυξάνοντας τις λιγούρες και το αίσθημα αποτυχίας.
Η αυτοσυμπόνια παίζει επίσης σημαντικό ρόλο. Το φαγητό είναι κομμάτι της κοινωνικής ζωής και όχι μόνο θέμα θερμίδων. Ο στόχος να τρώμε καλά είναι θεμιτός, αλλά η αποδοχή ότι κάποιες φορές δεν θα τα καταφέρουμε τέλεια βοηθά να αποφύγουμε τις ενοχές και να διατηρήσουμε μια πιο σταθερή και ρεαλιστική στάση απέναντι στη διατροφή. Για τους γονείς που θέλουν να σπάσουν έναν φαύλο κύκλο κακών συνηθειών, οι μικρές, θετικές κινήσεις έχουν σημασία. Το προσωπικό παράδειγμα, το υποστηρικτικό περιβάλλον στο σπίτι και ο θετικός τρόπος που μιλάμε για το φαγητό επηρεάζουν τα παιδιά περισσότερο από τις απαγορεύσεις. Η χρήση του φαγητού ως επιβράβευση, αντίθετα, μπορεί να συνδέσει τις λιγότερο υγιεινές τροφές με την απόλαυση. Ο έπαινος και η ενθάρρυνση λειτουργούν καλύτερα.
Στο άλλο άκρο της ζωής, το φαγητό μπορεί να γίνει ανησυχία για όσους φροντίζουν ηλικιωμένους συγγενείς. Με την ηλικία, η όρεξη συχνά μειώνεται και η απώλεια βάρους γίνεται πρόβλημα. Οι γιορτές μπορούν να αποτελέσουν μια ευκαιρία ώστε οι μεγαλύτεροι σε ηλικία άνθρωποι να φάνε ένα σωστό, σπιτικό γεύμα. Τελικά, τα οικογενειακά τραπέζια μπορούν είτε να ενισχύσουν προβληματικές συμπεριφορές είτε να γίνουν αφορμή για μια πιο ήρεμη και ισορροπημένη σχέση με το φαγητό. Η διαφορά βρίσκεται κυρίως στη συνειδητοποίηση, στη γλώσσα που χρησιμοποιούμε και σε μια πρακτική, ρεαλιστική προσέγγιση.
Το νέο αυτό βιβλίο απευθύνεται σε όποιον επιθυμεί μια υγιή σχέση με το φαγητό, για τον εαυτό του ή για όσους φροντίζει. Είναι επίσης πολύτιμο ανάγνωσμα για φοιτητές που σπουδάζουν παιδική ανάπτυξη, διατροφή, διαιτολογία, εστίαση, σωματική υγεία, κοινωνική φροντίδα, νοσηλευτική και ψυχολογία.
