Διαχείριση της αρρενωπότητας όταν μεγαλώνεις με έναν βίαιο πατέρα: Μια ποιοτική μελέτη των εμπειριών των αγοριών
Νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Violence Against Women, εξετάζει πώς αγόρια που έχουν ζήσει σε περιβάλλοντα ενδοοικογενειακής βίας κατανοούν τον εαυτό τους, τη σχέση τους με τον πατέρα τους και τις έννοιες της αρρενωπότητας. Το ερευνητικό υλικό προέρχεται από μια ευρωπαϊκή έρευνα σε Ηνωμένο Βασίλειο, Ελλάδα, Ιταλία και Ισπανία, όπου αγόρια ηλικίας από 8 έως 18 ετών, μίλησαν για το πώς βίωσαν τη βία στο σπίτι και πώς διαχειρίστηκαν τις συνέπειες. Οι ερευνητές εστίασαν στις αφηγήσεις των αγοριών που αναγνώριζαν τον πατέρα ως δράστη, ώστε να αναδειχθούν τα μοτίβα που συνδέουν τις εμπειρίες της βίας με την κατανόηση της ανδρικής ταυτότητας. Μέρος του δείγματος της έρευνας προήλθε από καταφύγια για θύματα ενδοοικογενειακής βίας στην Ελλάδα, κάτι που, σύμφωνα με τους ερευνητές, μπορεί να σημαίνει ότι τα παιδιά αυτά είχαν διαφορετικές εμπειρίες σε σχέση με όσους συμμετείχαν μέσω άλλων διαδρομών σε άλλες χώρες του προγράμματος.
Οι συνεντεύξεις πραγματοποιήθηκαν με ημιδομημένη προσέγγιση, ενισχυμένες από δημιουργικές μεθόδους όπως ζωγραφιές και «χάρτες» του σπιτιού, ώστε τα παιδιά να περιγράψουν τις σχέσεις και τους τρόπους με τους οποίους προσπαθούσαν να αντεπεξέλθουν. Οι αφηγήσεις δεν επικεντρώθηκαν στις λεπτομέρειες των περιστατικών βίας, αλλά στον τρόπο που τα παιδιά αντιλήφθηκαν όσα συνέβαιναν και στις στρατηγικές που ανέπτυξαν για να αντιμετωπίσουν την οικογενειακή πραγματικότητα. Η ανάλυση έγινε με θεματική ανάλυση, με την ομάδα να εργάζεται αναστοχαστικά ώστε να παραμείνει πιστή στο υλικό και να αποφεύγει επιβολή ερμηνειών.
Στο σύνολο των αφηγήσεων, η έρευνα αναδεικνύει ότι τα παιδιά δεν αναπαράγουν μηχανικά τα πρότυπα που συναντούν. Προσπαθούν να κατανοήσουν το παρελθόν τους και να οραματιστούν ένα διαφορετικό μέλλον, όπου θα μπορούν να είναι πιο στοργικοί, μη βίαιοι και συναισθηματικά διαθέσιμοι. Αυτή η διαδικασία αυτοτοποθέτησης, όπως φαίνεται στις συνεντεύξεις, αποτελεί μια σημαντική διάσταση της προσπάθειάς τους να ξεφύγουν από τον κύκλο βίας.
Ένα κεντρικό στοιχείο της έρευνας είναι οι πολιτισμικές ιδέες γύρω από την αρρενωπότητα που επηρεάζουν την οπτική των αγοριών. Στις αφηγήσεις εμφανίζονται έννοιες όπως «τοξική» ή «εύθραυστη» αρρενωπότητα, οι οποίες συχνά βρίσκονται στον δημόσιο λόγο για την ανδρική βία. Παράλληλα όμως, τα παιδιά αναφέρονται και σε εικόνες «καλού άνδρα» ή «καλού πατέρα», που συνδέονται με δύναμη, φροντίδα και προστασία. Αυτές οι αντιφατικές πολιτισμικές αναφορές λειτουργούν ως εργαλειοθήκη με την οποία τα αγόρια προσπαθούν να κατανοήσουν τον πατέρα τους και να τοποθετήσουν τον εαυτό τους στον κόσμο.
Οι αφηγήσεις των αγοριών δείχνουν ότι προσπαθούν να διαχειριστούν την αντίφαση ανάμεσα στην κακοποιητική συμπεριφορά του πατέρα και την επιθυμία τους να έχουν μια θετική ανδρική ταυτότητα. Πολλά παιδιά περιγράφουν τον πατέρα ως μια σύνθετη φιγούρα που μπορεί να είναι βίαιη, αλλά σε κάποιες στιγμές υπήρχε και στοργικότητα ή κοινές δραστηριότητες. Αυτή η διπλή εικόνα δυσκολεύει τη διαδικασία σαφούς αντίληψης, αλλά τα αγόρια συχνά προσπαθούν να χαράξουν δική τους πορεία, διαφοροποιημένη από το μοτίβο βίας που βιώνουν.
Στα ίδια τα παιδιά παρατηρούνται πρακτικές που αμφισβητούν τα στερεότυπα της «σκληρής» αρρενωπότητας. Κάποια μιλούν για φροντίδα προς τα αδέλφια ή τη μητέρα, για συγκίνηση ή φόβο, για την ανάγκη να εκφράζουν συναισθήματα. Η χρήση του ρόλου του «άνδρα του σπιτιού» διαφέρει από την παραδοσιακή εκδοχή και λειτουργεί συχνά ως τρόπος να δείξουν υπευθυνότητα και όχι κυριαρχία. Αυτές οι πρακτικές αναδεικούν το πώς η οικογενειακή συνθήκη γίνεται χώρος όπου τα αγόρια δοκιμάζουν διαφορετικούς τρόπους να είναι «αγόρια» ή «μελλοντικοί άνδρες».
Τέλος, οι ερευνητές σημειώνουν ότι το υλικό προέρχεται από μια μεγαλύτερη μελέτη, άρα οι συνεντεύξεις δεν είχαν σχεδιαστεί αποκλειστικά για τη σχέση πατέρα–γιου. Παρ’ όλα αυτά, το θέμα αναδύθηκε έντονα από τα ίδια τα παιδιά και γι’ αυτό επανεξετάστηκε διεξοδικά. Η ανάγκη για περαιτέρω έρευνα παραμένει, ειδικά σε σχέση με το πώς οι εμπειρίες αυτές εντάσσονται σε ευρύτερα οικογενειακά και κοινωνικά πλαίσια και πώς μπορούν να αξιοποιηθούν για την ανάπτυξη παρεμβάσεων που λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τη φωνή των αγοριών.
