Νέα επιστημονική ανασκόπηση στο περιοδικό Nutrients από ερευνητές του University of Guelph στον Καναδά και της εταιρείας ImmunoCeutica Inc. εξετάζει τον ρόλο του ιωδίου στη σύνθεση των θυρεοειδικών ορμονών, τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, τον μεταβολισμό, τη νευροανάπτυξη και άλλους ιστούς. Η εργασία αξιολογεί δεδομένα από ανθρώπινες μελέτες, πειραματικές έρευνες, ζωικά μοντέλα και διεθνείς διατροφικές οδηγίες για την αποτύπωση των επιδράσεων της ανεπάρκειας και της υπερβολικής πρόσληψης.
Το ιώδιο είναι απαραίτητο ιχνοστοιχείο για τη σύνθεση των θυρεοειδικών ορμονών που ρυθμίζουν την ανάπτυξη, το νευρικό σύστημα και τον μεταβολισμό. Συγκεντρώνεται κυρίως στον θυρεοειδή αδένα, αλλά βρίσκεται επίσης στους σιελογόνους αδένες, στον γαστρικό βλεννογόνο, στους μαστούς κατά τη γαλουχία, στα αναπαραγωγικά όργανα και σε κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος. Η φυσιολογική λειτουργία του οργανισμού εξαρτάται από τη διατήρηση της πρόσληψης ιωδίου μέσα σε ένα σχετικά στενό εύρος.
Η χρόνια έλλειψη συνδέεται με μειωμένη παραγωγή θυρεοειδικών ορμονών, διαταραχές της νευροανάπτυξης, προβλήματα ανάπτυξης, μειωμένη αναπαραγωγική ικανότητα και μεγαλύτερη ευαισθησία στις λοιμώξεις. Από την άλλη, η μακροχρόνια υπερβολική πρόσληψη μπορεί να προκαλέσει αυξημένο οξειδωτικό στρες, μεταβολές στη λειτουργία του ανοσοποιητικού και μεγαλύτερο κίνδυνο θυρεοειδικών διαταραχών και αυτοάνοσων νοσημάτων σε άτομα με γενετική προδιάθεση.
Σημαντικές φυσικές πηγές ιωδίου είναι τα θαλασσινά και τα ψάρια θαλάσσης, τα οποία συγκαταλέγονται στα τρόφιμα με τη μεγαλύτερη περιεκτικότητα στο συγκεκριμένο ιχνοστοιχείο. Υψηλές ποσότητες περιέχουν επίσης τα φύκια, αν και η περιεκτικότητά τους μπορεί να διαφέρει σημαντικά και σε ορισμένες περιπτώσεις να είναι ιδιαίτερα υψηλή. Καλές πηγές αποτελούν ακόμη το γάλα και τα γαλακτοκομικά προϊόντα, τα αυγά και, σε μικρότερο βαθμό, ορισμένα κρέατα. Σε πολλές χώρες, σημαντικό μέρος της ημερήσιας πρόσληψης προέρχεται από το ιωδιούχο αλάτι, το οποίο χρησιμοποιείται ως μέτρο δημόσιας υγείας για την πρόληψη της ανεπάρκειας ιωδίου.
Οι σημερινές διατροφικές συστάσεις για την πρόσληψη ιωδίου βασίζονται κυρίως στις καναδικές Dietary Reference Intakes και στις οδηγίες του Institute of Medicine (IOM), οι οποίες χρησιμοποιούνται ευρέως στη Βόρεια Αμερική. Η ανασκόπηση επισημαίνει ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) και η American Thyroid Association (ATA) διαθέτουν επίσης τεκμηριωμένα συστήματα αξιολόγησης των αναγκών σε ιώδιο, λαμβάνοντας υπόψη διατροφικά, φυσιολογικά και επιδημιολογικά δεδομένα, με αποτέλεσμα να υπάρχουν ορισμένες διαφοροποιήσεις μεταξύ των οργανισμών ως προς τις ηλικιακές κατηγορίες και τις ιδιαίτερες φυσιολογικές καταστάσεις, όπως η εγκυμοσύνη και η γαλουχία.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει η μελέτη, η επαρκής ημερήσια πρόσληψη είναι:
- Για τα βρέφη ηλικίας έως 6 μηνών 110 μικρογραμμάρια και αυξάνεται στα 130 μικρογραμμάρια από τους 7 έως τους 12 μήνες ζωής
- Για τα παιδιά ηλικίας 1 έως 8 ετών η συνιστώμενη πρόσληψη είναι 90 μικρογραμμάρια ημερησίως
- Για την ηλικιακή ομάδα 9 έως 13 ετών ανέρχεται στα 120 μικρογραμμάρια
- Από την εφηβεία και μετά, η συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη διαμορφώνεται στα 150 μικρογραμμάρια για εφήβους και ενήλικες
- Κατά την εγκυμοσύνη οι ανάγκες αυξάνονται στα 220 μικρογραμμάρια ημερησίως
- Στη γαλουχία φθάνουν τα 290 μικρογραμμάρια, ώστε να καλύπτονται τόσο οι ανάγκες της μητέρας όσο και η μεταφορά ιωδίου στο βρέφος μέσω του μητρικού γάλακτος.
Η ανασκόπηση παραθέτει και τα ανώτατα ανεκτά επίπεδα ημερήσιας πρόσληψης, τα οποία αυξάνονται προοδευτικά με την ηλικία:
- Για τα παιδιά ηλικίας 1 έως 8 ετών το όριο ορίζεται στα 300 μικρογραμμάρια ημερησίως
- Για τα παιδιά 9 έως 13 ετών στα 600 μικρογραμμάρια
- Για τους εφήβους 14 έως 18 ετών στα 900 μικρογραμμάρια και
- Για τους ενήλικες, καθώς και για τις εγκύους και τις θηλάζουσες γυναίκες, στα 1.100 μικρογραμμάρια ημερησίως.
Οι τιμές αυτές έχουν καθοριστεί κυρίως με βάση τη διατήρηση της φυσιολογικής λειτουργίας του θυρεοειδούς και την πρόληψη των κλασικών εκδηλώσεων ανεπάρκειας, ενώ η βέλτιστη πρόσληψη για ειδικές λειτουργίες του ανοσοποιητικού συστήματος παραμένει αντικείμενο έρευνας. Οι διατροφικές οδηγίες έχουν διαμορφωθεί κυρίως για την πρόληψη των διαταραχών του θυρεοειδούς και των επιπτώσεων στη νευροανάπτυξη. Το ανοσοποιητικό σύστημα ενδέχεται να έχει επίσης ένα στενό εύρος βέλτιστης έκθεσης στο ιώδιο, όμως τα όρια αυτά δεν έχουν προσδιοριστεί με ακρίβεια στους ανθρώπους. Οι μηχανισμοί που έχουν περιγραφεί σε κυτταρικές και πειραματικές μελέτες απαιτούν επιβεβαίωση μέσω κλινικών μελετών.
Το ιώδιο απορροφάται από το έντερο και ταξιδεύει στο σώμα. Το μεγαλύτερο μέρος του (80%) το χρησιμοποιεί ο θυρεοειδής για να φτιάξει τις ορμόνες του, ενώ το υπόλοιπο μοιράζεται σε άλλα όργανα, όπως οι σιελογόνοι αδένες, το στομάχι, το στήθος κατά τον θηλασμό και τα αναπαραγωγικά όργανα. Όσο ιώδιο περισσεύει, αποβάλλεται κυρίως από τα ούρα. Όταν παίρνουμε τις σωστές ποσότητες, το ιώδιο βοηθά όχι μόνο τον θυρεοειδή αλλά και την άμυνα του οργανισμού, ενισχύοντας τα διάφορα κύτταρα που καταπολεμούν τις αρθρώσεις και τις λοιμώξεις. Αυτό επιβεβαιώνεται κυρίως από εργαστηριακές μελέτες, οπότε χρειάζονται περισσότερες έρευνες σε ανθρώπους.
Στην εγκυμοσύνη και τον θηλασμό, οι ανάγκες σε ιώδιο μεγαλώνουν. Το σώμα χρειάζεται περισσότερες ορμόνες, ενώ ένα μέρος του ιωδίου περνάει στο μωρό μέσω του πλακούντα και του μητρικού γάλακτος, υποστηρίζοντας την ανάπτυξή του και το ανοσοποιητικό του σύστημα. Αντιθέτως, η έλλειψη ιωδίου εξασθενεί την άμυνα του οργανισμού, κάνοντας τα κύτταρα του ανοσοποιητικού και τα αντισώματα να λειτουργούν λιγότερο αποτελεσματικά. Για παράδειγμα, σε ανθρώπους με υποθυρεοειδισμό έχει παρατηρηθεί ασθενέστερη ανταπόκριση στα εμβόλια.
Από την άλλη, ούτε η υπερβολική ποσότητα ιωδίου κάνει καλό. Το πολύ ιώδιο προκαλεί φλεγμονές και κυτταρική φθορά (οξειδωτικό στρες). Σε ανθρώπους που έχουν προδιάθεση, μπορεί να πυροδοτήσει αυτοάνοσα νοσήματα του θυρεοειδούς ή να μπερδέψει προσωρινά την παραγωγή των ορμονών του. Όταν ο θυρεοειδής δεχτεί ξαφνικά μια μεγάλη δόση ιωδίου, αντιδρά με ειδικούς μηχανισμούς. Στους υγιείς ανθρώπους, ο αδένας απλώς φρεάρει προσωρινά την παραγωγή ορμονών και μετά επανέρχεται στο φυσιολογικό. Όμως, σε όσους έχουν ήδη προβλήματα στον θυρεοειδή, η υπερβολική αυτή δόση μπορεί να προκαλέσει παρατεταμένη υπερλειτουργία. Τέλος, ρόλο παίζει και το DNA μας. Ορισμένες γενετικές αλλαγές μπορεί να δυσκολέψουν τη μεταφορά του ιωδίου στο σώμα, προκαλώντας προβλήματα στον θυρεοειδή ακόμα κι αν τρώμε σωστά. Ωστόσο, τα γονίδια δεν δρουν μόνα τους, αλλά συνδυάζονται με τις συνήθειες και το περιβάλλον μας.
