Η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) θα ολοκληρώσει έως το τέλος του 2026 μία επιστημονική γνωμοδότηση που αφορά τις μεθοδολογίες αξιολόγησης των μακροχρόνιων τοξικών και ενδεχομένως καρκινογόνων επιδράσεων των φυτοπροστατευτικών προϊόντων, με ιδιαίτερη έμφαση στις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των συστατικών που συνυπάρχουν στα προϊόντα αυτά. Η παράταση της προθεσμίας εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ύστερα από σχετικό αίτημα της EFSA, προκειμένου να ολοκληρωθεί η επιστημονική επεξεργασία και η δημόσια διαβούλευση πριν από την τελική υιοθέτηση της γνωμοδότησης.
Η συγκεκριμένη επιστημονική εργασία δεν αποτελεί αξιολόγηση ενός συγκεκριμένου τροφίμου ή συγκεκριμένων υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων. Αντικείμενό της είναι η ανάπτυξη και η επικαιροποίηση των επιστημονικών μεθόδων που χρησιμοποιούνται για την εκτίμηση των πιθανών επιδράσεων από την ταυτόχρονη έκθεση σε περισσότερες από μία δραστικές ουσίες φυτοπροστατευτικών προϊόντων.
Η αξιολόγηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς στην καθημερινή διατροφή οι καταναλωτές μπορεί να εκτίθενται σε ίχνη διαφορετικών φυτοφαρμάκων μέσω πολλών τροφίμων. Η επιστημονική κοινότητα εξετάζει εδώ και αρκετά χρόνια τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να εκτιμηθεί ο συνολικός κίνδυνος όταν περισσότερες από μία ουσίες συνυπάρχουν, ακόμη και όταν κάθε μία ξεχωριστά βρίσκεται εντός των νόμιμων ορίων.
Τα φυτοπροστατευτικά προϊόντα αποτελούνται από μία ή περισσότερες δραστικές ουσίες, καθώς και από βοηθητικά συστατικά που συμβάλλουν στη σταθερότητα και την αποτελεσματικότητα του σκευάσματος. Κατά τη χρήση τους στη γεωργική παραγωγή μπορεί να παραμείνουν υπολείμματα στα τρόφιμα, τα οποία υπόκεινται σε αυστηρά ανώτατα επιτρεπόμενα όρια που καθορίζονται από τη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η ευρωπαϊκή νομοθεσία προβλέπει ότι κάθε δραστική ουσία αξιολογείται πριν εγκριθεί για χρήση, ενώ τα υπολείμματά της αξιολογούνται πριν καθοριστούν τα ανώτατα επιτρεπόμενα επίπεδα στα τρόφιμα. Για κάθε ουσία προσδιορίζονται τοξικολογικές παράμετροι, όπως η Αποδεκτή Ημερήσια Πρόσληψη (Acceptable Daily Intake – ADI) και, όπου απαιτείται, η Οξεία Δόση Αναφοράς (Acute Reference Dose – ARfD), οι οποίες χρησιμοποιούνται για την εκτίμηση της ασφάλειας της διατροφικής έκθεσης.
Η αξιολόγηση πολλαπλών ουσιών παρουσιάζει μεγαλύτερη επιστημονική πολυπλοκότητα, καθώς απαιτεί να εξεταστεί εάν διαφορετικές χημικές ενώσεις μπορούν να επηρεάζουν το ίδιο όργανο ή το ίδιο βιολογικό σύστημα και εάν οι επιδράσεις τους μπορεί να είναι αθροιστικές ή να αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Η διεθνής βιβλιογραφία χρησιμοποιεί τον όρο “mixture toxicity” για την τοξικότητα μειγμάτων και τον όρο “combined exposure” για τη συνδυασμένη έκθεση σε πολλαπλές χημικές ουσίες.
Οι πιθανές αλληλεπιδράσεις μεταξύ ουσιών διακρίνονται σε διαφορετικές κατηγορίες. Η αθροιστική δράση περιγράφει περιπτώσεις στις οποίες δύο ή περισσότερες ουσίες προκαλούν παρόμοιο βιολογικό αποτέλεσμα και η συνολική επίδραση προκύπτει από το άθροισμα των επιμέρους δράσεων. Ο συνεργισμός αφορά περιπτώσεις όπου ο συνδυασμός ουσιών προκαλεί μεγαλύτερη επίδραση από εκείνη που θα αναμενόταν βάσει της μεμονωμένης δράσης τους. Αντίθετα, στον ανταγωνισμό η παρουσία μιας ουσίας μειώνει τη δράση μιας άλλης.
Η EFSA έχει ήδη αναπτύξει επιστημονικές προσεγγίσεις για την αξιολόγηση της συνδυασμένης έκθεσης σε ομάδες φυτοφαρμάκων που επηρεάζουν συγκεκριμένα συστήματα του οργανισμού, όπως το νευρικό σύστημα και ο θυρεοειδής αδένας. Η νέα γνωμοδότηση αφορά ειδικότερα τις μεθοδολογίες που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη διερεύνηση των μακροχρόνιων τοξικών και πιθανών καρκινογόνων επιδράσεων, καθώς και των αλληλεπιδράσεων μεταξύ των συστατικών που περιλαμβάνονται στα φυτοπροστατευτικά προϊόντα.
Σύμφωνα με την επιστολή του Προέδρου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου προς τον Εκτελεστικό Διευθυντή της EFSA, η Αρχή είχε ήδη λάβει μία πρώτη παράταση έως το τέλος Απριλίου του 2026. Στη συνέχεια υπέβαλε νέο αίτημα για δεύτερη παράταση, ώστε να πραγματοποιηθεί δημόσια διαβούλευση επί του σχεδίου της γνωμοδότησης κατά τους μήνες Ιούλιο και Αύγουστο του 2026 και να ακολουθήσει η υιοθέτησή της από την Επιστημονική Επιτροπή για τα Φυτοπροστατευτικά Προϊόντα και τα Υπολείμματά τους (Panel on Plant Protection Products and their Residues – PPR Panel). Το αίτημα εγκρίθηκε από την Επιτροπή Περιβάλλοντος, Κλίματος και Ασφάλειας Τροφίμων (ENVI) και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε την παράταση της προθεσμίας έως το τέλος Δεκεμβρίου του 2026.
Η δημόσια διαβούλευση αποτελεί καθιερωμένο στάδιο της διαδικασίας εκπόνησης επιστημονικών γνωμοδοτήσεων της EFSA. Κατά τη διάρκειά της, πανεπιστήμια, ερευνητικά ιδρύματα, αρμόδιες αρχές, επιστημονικές εταιρείες, επαγγελματικοί φορείς και άλλοι ενδιαφερόμενοι μπορούν να υποβάλουν τεκμηριωμένες παρατηρήσεις και επιστημονικά δεδομένα, τα οποία αξιολογούνται πριν από την οριστικοποίηση του τελικού κειμένου.
Η γνωμοδότηση δεν αναμένεται να περιλαμβάνει αξιολόγηση συγκεκριμένων τροφίμων ούτε να καταρτίζει κατάλογο προϊόντων που θεωρούνται ασφαλή ή μη ασφαλή. Στόχος της είναι να προσδιορίσει τις επιστημονικές μεθόδους με τις οποίες θα αξιολογούνται στο μέλλον οι πιθανές επιδράσεις από την έκθεση σε περισσότερες από μία δραστικές ουσίες φυτοπροστατευτικών προϊόντων και να υποστηρίξει την περαιτέρω εξέλιξη της επιστημονικής αξιολόγησης κινδύνου στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Τα συμπεράσματα της γνωμοδότησης αναμένεται να χρησιμοποιηθούν από την EFSA και τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα κατά την εξέλιξη των διαδικασιών αξιολόγησης των φυτοπροστατευτικών προϊόντων, συμβάλλοντας στην επικαιροποίηση των επιστημονικών εργαλείων που εφαρμόζονται για την εκτίμηση της ασφάλειας των τροφίμων και της διατροφικής έκθεσης των καταναλωτών σε υπολείμματα φυτοφαρμάκων.
