Ένα βακτήριο που μπορεί να προκαλέσει τροφική δηλητηρίαση παραμένει ανεπαρκώς καταγεγραμμένος κίνδυνος για την ασφάλεια των τροφίμων σε πολλές αφρικανικές χώρες. Πρόκειται για το Bacillus cereus, το οποίο εντοπίζεται σε δημητριακά, γαλακτοκομικά προϊόντα και έτοιμα γεύματα, με ορισμένες μελέτες να καταγράφουν ποσοστά μόλυνσης που ξεπερνούν το 70%. Νέα επιστημονική ανασκόπηση επισημαίνει ότι τα διαθέσιμα στοιχεία είναι περιορισμένα και ότι οι αδυναμίες στα συστήματα ελέγχου ενδέχεται να οδηγούν σε υποεκτίμηση των περιστατικών τροφιμογενών λοιμώξεων.
Οι ερευνητές από το Εθνικό Ινστιτούτο Δημόσιας Υγείας του Μάλι και δύο πανεπιστήμια του Μπενίν συγκέντρωσαν και αξιολόγησαν δημοσιευμένες μελέτες για την περίοδο Ιανουαρίου 2000 έως Οκτωβρίου 2025. Παρότι η αναζήτηση κάλυψε 25 χρόνια και 54 αφρικανικές χώρες, μόλις 10 μελέτες πληρούσαν τα κριτήρια ένταξης. Τα στοιχεία αφορούσαν δέκα χώρες, κυρίως στη Δυτική και την Ανατολική Αφρική, γεγονός που αναδεικνύει πόσο περιορισμένη είναι η συστηματική παρακολούθηση του συγκεκριμένου μικροοργανισμού.
Σε δημητριακά, γαλακτοκομικά και έτοιμα γεύματα
Τα ποσοστά ανίχνευσης του Bacillus cereus στις μελέτες που εξετάστηκαν κυμαίνονταν περίπου από 15% έως πάνω από 70%, ανάλογα με το είδος του τροφίμου και τη μέθοδο εξέτασης. Στη Νιγηρία, το βακτήριο εντοπίστηκε στο 71% των δειγμάτων τροφίμων με βάση τα δημητριακά, ενώ στην Γκάνα καταγράφηκε σε ποσοστό 68% σε δείγματα γάλακτος και γαλακτοκομικών. Στην Τανζανία, το αντίστοιχο ποσοστό σε ζυμωμένο γάλα έφτασε το 55%, ενώ στην Ακτή Ελεφαντοστού ανιχνεύθηκε στο 52% των δειγμάτων έτοιμων γευμάτων που πωλούνταν στον δρόμο. Ιδιαίτερη σημασία έχει η παρουσία του βακτηρίου σε δημητριακά για βρέφη, καθώς στην Μπουρκίνα Φάσο ανιχνεύθηκε στο 42% των δειγμάτων που εξετάστηκαν. Τα στοιχεία δεν σημαίνουν ότι όλα τα προϊόντα μιας κατηγορίας είναι μολυσμένα ή ότι κάθε ανίχνευση οδηγεί σε ασθένεια. Αναδεικνύουν, ωστόσο, την ανάγκη για συστηματικότερους ελέγχους, ιδιαίτερα σε τρόφιμα που καταναλώνονται από ευάλωτες ομάδες. Το Bacillus cereus βρίσκεται ευρέως στο έδαφος, στο νερό και στο περιβάλλον της γεωργικής παραγωγής, από όπου μπορεί να περάσει στην τροφική αλυσίδα. Ένα βασικό χαρακτηριστικό του είναι ότι σχηματίζει σπόρια ανθεκτικά στη θερμότητα, τα οποία μπορούν να επιβιώσουν σε ορισμένες διαδικασίες μαγειρέματος. Όταν οι συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας είναι κατάλληλες, το βακτήριο μπορεί να πολλαπλασιαστεί και να παράγει τοξίνες.
Η κατανάλωση τροφίμων που περιέχουν τις σχετικές τοξίνες μπορεί να προκαλέσει δύο βασικές μορφές τροφικής δηλητηρίασης. Η μία εκδηλώνεται κυρίως με ναυτία και εμετό, ενώ η άλλη προκαλεί κοιλιακές κράμπες και διάρροια. Ιδιαίτερο πρόβλημα μπορεί να αποτελέσει η παραμονή μαγειρεμένων τροφίμων σε ακατάλληλες θερμοκρασίες, καθώς και η ανεπαρκής ψύξη και συντήρησή τους. Σε τέτοιες συνθήκες, ο μικροοργανισμός μπορεί να πολλαπλασιαστεί και να παράγει τοξίνες.
Η ανασκόπηση εξέτασε επίσης την παρουσία γονιδίων που συνδέονται με την παραγωγή τοξινών, καθώς και την αντοχή του βακτηρίου στα αντιβιοτικά. Τα γονίδια nhe, hbl και cytK, τα οποία σχετίζονται με διαρροϊκή νόσο, εντοπίστηκαν συχνά στις εξεταζόμενες μελέτες. Παράλληλα, καταγράφηκε αντοχή σε αντιβιοτικά της ομάδας των β-λακταμών, όπως η πενικιλίνη και η αμπικιλλίνη. Πολυαντοχή σε πολλαπλές κατηγορίες αντιβιοτικών αναφέρθηκε στο 8%-22% των απομονώσεων σε μελέτες από την Γκάνα, την Αιθιοπία και τη Νότια Αφρική. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η εικόνα παραμένει ελλιπής, καθώς πολλές χώρες δεν διαθέτουν επαρκή εργαστηριακή υποδομή, κοινά πρωτόκολλα ελέγχου ή αποτελεσματικό συντονισμό μεταξύ των αρχών ασφάλειας τροφίμων και δημόσιας υγείας. Ως αποτέλεσμα, περιστατικά που προκαλούνται από το Bacillus cereus ενδέχεται να καταγράφονται ως τροφικές δηλητηριάσεις άγνωστης αιτίας.
Στις προτάσεις τους περιλαμβάνονται η ενίσχυση των εργαστηρίων με μοριακές μεθόδους, όπως η αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης (PCR), η χρήση αλληλούχισης ολόκληρου του γονιδιώματος για την καλύτερη διερεύνηση των κρουσμάτων, η εκπαίδευση των πωλητών τροφίμων και η συστηματική παρακολούθηση της μικροβιακής αντοχής.
Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Discover Public Health.
