Μεγάλη μελέτη του BfR αποκαλύπτει ποιες ομάδες τροφίμων συμβάλλουν περισσότερο στη συνολική πρόσληψη τοξικού μολύβδου
Επειδή ο μόλυβδος δεν «εξαφανίζεται» από το περιβάλλον και η χρήση του από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα έχει αφήσει πολύ βαριά κληρονομιά, καταλήγει αναπόφευκτα και στην τροφική αλυσίδα. Το γερμανικό Ομοσπονδιακό Ινστιτούτο Εκτίμησης Κινδύνων (BfR) δημοσίευσε πρόσφατα μια αναλυτική εκτίμηση για το πόσο μόλυβδο προσλαμβάνουν οι Γερμανοί μέσω της διατροφής τους και ποιες ομάδες τροφίμων «φορτώνουν» περισσότερο τον οργανισμό. Ο μόλυβδος, ένα μέταλλο χωρίς καμία χρήσιμη βιολογική λειτουργία στον άνθρωπο, συσσωρεύεται κυρίως στο ήπαρ, τα νεφρά και –το πιο ανησυχητικό– στα οστά, όπου μπορεί να παραμένει για δεκαετίες και να επανέρχεται στο αίμα σε περιόδους όπως η εγκυμοσύνη, η γαλουχία ή η οστεοπόρωση. Οι χρόνιες επιπτώσεις του αφορούν το κεντρικό νευρικό σύστημα, τα νεφρά και το καρδιαγγειακό, ενώ η διεθνής επιστημονική βιβλιογραφία δεν αναγνωρίζει «ασφαλές» κατώφλι έκθεσης κάτω από το οποίο δεν υπάρχουν επιδράσεις.
Η εκτίμηση του BfR βασίστηκε στα αποτελέσματα της μεγάλης μελέτης BfR-MEAL (η πρώτη Total Diet Study στη Γερμανία), όπου τρόφιμα αγοράστηκαν από την αγορά, μαγειρεύτηκαν όπως σε ένα συνηθισμένο σπίτι και στη συνέχεια αναλύθηκαν για την περιεκτικότητά τους σε μόλυβδο, και σε δεδομένα κατανάλωσης από τις εθνικές μελέτες KiESEL (βρέφη και μικρά παιδιά), EsKiMo II (παιδιά σχολικής ηλικίας) και NVS II (έφηβοι και ενήλικες). Συνδυάζοντας τι πραγματικά τρώνε οι άνθρωποι με τις πραγματικές συγκεντρώσεις μολύβδου στα έτοιμα γεύματα, οι επιστήμονες υπολόγισαν τη μέση ημερήσια πρόσληψη μολύβδου ανά κιλό σωματικού βάρους, για διαφορετικές ηλικίες.
Τα ευρήματα δείχνουν καθαρά ποιες ομάδες τροφίμων «κουβαλούν» το μεγαλύτερο βάρος. Σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, τα «δημητριακά και προϊόντα δημητριακών» και τα «νερά και ροφήματα με βάση το νερό» (όπως αναψυκτικά, χυμοί, επιτραπέζιο νερό) δίνουν από 15% έως 20% της μέσης διατροφικής έκθεσης σε μόλυβδο. Ακολουθούν τα «σύνθετα γεύματα» (π.χ. έτοιμα φαγητά, συνδυασμένα πιάτα) με 8%–11%. Στους ενήλικες, σημαντικό επιπλέον μερίδιο –περίπου 16%– προέρχεται από την κατηγορία «καφές, κακάο, τσάι», με τον καφέ να ξεχωρίζει ως το σημαντικότερο ρόφημα που συμβάλλει στη συνολική πρόσληψη. Τα στοιχεία αυτά δεν σημαίνουν ότι τα συγκεκριμένα τρόφιμα είναι «επικίνδυνα» από μόνα τους, αλλά ότι λόγω συχνότητας κατανάλωσης και όγκου παίζουν σημαντικό ρόλο στο συνολικό φορτίο.
Η εικόνα γίνεται σαφώς πιο ανησυχητική όταν εξεταστούν οι μικρές ηλικίες. Σύμφωνα με τα μοντέλα έκθεσης που χρησιμοποίησε το BfR και τις τιμές αναφοράς της EFSA, τα παιδιά –ιδίως τα βρέφη και τα νήπια 1–2 ετών– προσλαμβάνουν, ανά κιλό σωματικού βάρους, μέχρι και 4–5 φορές περισσότερο μόλυβδο από εφήβους και ενήλικες. Η υπολογισμένη πρόσληψη για βρέφη κάτω του ενός έτους κυμαίνεται γύρω στο 0,27–0,35 μg μολύβδου ανά κιλό σωματικού βάρους την ημέρα, τιμές που βρίσκονται στην ίδια τάξη μεγέθους με το επίπεδο αναφοράς (BMDL01 = 0,5 μg/kg/ημέρα) που έχει συσχετιστεί με μετρήσιμη μείωση του δείκτη νοημοσύνης (IQ) στα παιδιά. Αντίστοιχα, τα περιθώρια ασφαλείας (Margin of Exposure) για βρέφη και νήπια είναι πολύ χαμηλά (κοντά στο 1), κάτι που σημαίνει ότι ακόμη και μικρές αυξήσεις της έκθεσης θεωρούνται προβληματικές. Επιπλέον, δεδομένα από τη Γερμανική Περιβαλλοντική Μελέτη GerES V δείχνουν ότι σε παιδιά και εφήβους με υψηλότερη έκθεση, τα επίπεδα μολύβδου στο αίμα υπερβαίνουν το επίπεδο αναφοράς των 12 μg/L που σχετίζεται με επιπτώσεις στη γνωστική ανάπτυξη.
Για τους εφήβους και τους ενήλικες, η διατροφική έκθεση σε μόλυβδο είναι σημαντικά χαμηλότερη: περίπου 0,08–0,09 μg/kg σωματικού βάρους την ημέρα κατά μέσο όρο και έως 0,14–0,16 μg/kg για τα άτομα με υψηλή κατανάλωση. Τα αντίστοιχα περιθώρια ασφαλείας σε σύγκριση με το επίπεδο αναφοράς για νεφρική τοξικότητα (0,63 μg/kg/ημέρα) κυμαίνονται μεταξύ 3,8 και 7,6, τιμές που η EFSA εκτιμά ότι συνεπάγονται πολύ μικρό αλλά όχι μηδενικό κίνδυνο για την αύξηση της αρτηριακής πίεσης και τις βλάβες στα νεφρά. Παρ’ όλα αυτά, τα δεδομένα από επιδημιολογικές μελέτες δείχνουν ότι ακόμη και σε αυτά τα επίπεδα δεν μπορεί να οριστεί «ασφαλές» κατώφλι χωρίς καμία επίδραση, ιδιαίτερα όταν η έκθεση είναι χρόνια και σωρευτική.
Το BfR καταλήγει ότι, παρά τον σημαντικό περιορισμό της έκθεσης τα τελευταία χρόνια (μετά την κατάργηση της βενζίνης με μόλυβδο και άλλων χρήσεων), ο μόλυβδος εξακολουθεί να αποτελεί πρόβλημα δημόσιας υγείας, κυρίως για τα μικρά παιδιά. Η παρουσία του σε τόσο βασικές ομάδες τροφίμων –δημητριακά, νερό, σύνθετα γεύματα, καφέδες και ροφήματα– σημαίνει ότι η έκθεση δεν αφορά μεμονωμένες «επικίνδυνες» τροφές, αλλά το συνολικό διατροφικό μοτίβο. Δεδομένου ότι δεν υπάρχει «ασφαλής» δόση, οι ειδικοί τονίζουν ότι η πολιτική ασφάλειας τροφίμων, η παρακολούθηση των επιπέδων μολύβδου και τα μέτρα μείωσης της επιβάρυνσης πρέπει να συνεχίσουν να στοχεύουν στη μέγιστη δυνατή μείωση της έκθεσης, με ιδιαίτερη προτεραιότητα στις πιο ευάλωτες ομάδες: βρέφη, μικρά παιδιά και εγκύους.
