Η Δρ Αθηνά Χατζοπούλου, Κτηνίατρος και Μικροβιολόγος, ξεκαθαρίζει με επιστημονικά επιχειρήματα αν τα PFAS στα ελληνικά αυγά αποτελούν πραγματικό κίνδυνο
Πρόσφατη μελέτη του Πανεπιστημίου Αιγαίου και του ΕΚΠΑ, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Science of The Total Environment, πήρε μεγάλη δημοσιότητα και προκάλεσε έντονη ανησυχία. Περισσότερα από τα μισά αυγά που συλλέχθηκαν από οικόσιτες εκτροφές σε πέντε περιοχές της Ελλάδας βρέθηκαν με συγκεντρώσεις «αιώνιων χημικών ουσιών» PFAS πάνω από τα επιτρεπόμενα όρια.
Η είδηση αναπαράχθηκε από τον Τύπο με πηχυαίους τίτλους που έκαναν λόγο για «απειλή στη δημόσια υγεία» και για αυγά μολυσμένα όχι μόνο με PFAS αλλά και με φυτοφάρμακα και φαρμακευτικά κατάλοιπα. Μήπως, όμως, τα συμπεράσματα δεν αντιστοιχούν, ως όφειλαν, με τις μετρήσεις και τα δεδομένα αυτής της μελέτης?
Η Δρ. Αθηνά Χατζοπούλου*, επιστημονική υπεύθυνη του εργαστηρίου SCIELAB, συζητά θέματα που αφορούν τον σχεδιασμό και τη μεθοδολογία, τις μετρήσεις και τη διαχείριση των αποτελεσμάτων, την εξαγωγή και την επικοινωνία συμπερασμάτων από αυτή την έρευνα. Σκοπός είναι η σωστή ενημέρωση του καταναλωτή αλλά, κυρίως, η ανάδειξη και η συζήτηση θεμάτων που αφορούν την τεκμηρίωση και την υπευθυνότητα στην επιστημονική έρευνα.
Ακολουθεί το άρθρο της γνώμης της:
Γράφει η κα Αθηνά Χατζοπούλου, κτηνίατρος, απόφοιτος του Α.Π.Θ και κάτοχος μεταπτυχιακών τίτλων MSc στη Τεχνολογία Τροφίμων και PhD στη Μικροβιολογία από το King’s College του Πανεπιστημίου του Λονδίνου.
«Σας γράφω με αφορμή τη δημοσίευση της παραπάνω εργασίας σε επιστημονικό περιοδικό καθώς και την άκριτη και κατά τη γνώμη μου ανεύθυνη αναπαραγωγή και υιοθέτηση «συμπερασμάτων» της από μερίδα του τύπου.
Αφ’ ενός θα ήθελα να επισημάνω πως, αν και πολυσέλιδη, η εργασία αυτή αφήνει κάποια ερωτηματικά που αξίζει να συζητηθούν. Από τη άλλη, είναι σημαντικό να μην επιτρέπουμε την παραπληροφόρηση των καταναλωτών και την αδικαιολόγητη δυσφήμιση μιας τόσο ωφέλιμης κατηγορίας προϊόντων διατροφής όπως τα αυγά. Επίσης, είναι σημαντικό να μην εκθέτουμε άδικα παραγωγούς, οι περισσότεροι από τους οποίους μοχθούν νυχθημερόν για να καλύψουν τις ανάγκες όλων μας με ασφαλή κι υγιεινά εγχώρια τρόφιμα.
Παρακάτω αναφέρω τις πιο ουσιαστικές παρατηρήσεις και σχόλια μου που αφορούν:
- Τα «κοτέτσια»
Τα δείγματα προήλθαν από μόλις 17 εκτροφές οικόσιτων ορνίθων. Δε γνωρίζουμε αν τα «κοτέτσια» είναι αντιπροσωπευτικά, π.χ. ως προς τον πληθυσμό, τις ηλικίες ή τις ράτσες των πτηνών που εκτρέφονται, ούτε καν αν είναι (ως όφειλαν) εγκεκριμένα ή αν λειτουργούν αδήλωτα, χωρίς κτηνιατρική επίβλεψη, έξω από τα ραντάρ του ΥΠ.Α.Α.Τ και των αρμόδιων αρχών.
Οι συντάκτες της εργασίας μας λένε ότι τα «κοτέτσια» επιλέχθηκαν σε «εθελοντική και τυχαία βάση», με μοναδικό κριτήριο τη γεωγραφική θέση τους. Τα επέλεξαν από 5 νομούς που τους χαρακτήρισαν ως αμιγώς «αγροτικούς» (Σερρών, Ηλείας), «βιομηχανικούς»(Βοιωτία, Μαγνησία), ή «αστικούς» (Αττική). Ωστόσο, παρά τους χαρακτηρισμούς αυτούς, δεν μας περιγράφουν ούτε αναφέρονται στο άμεσα γειτνιάζον με κάθε κοτέτσι ανθρωπογενές και φυσικό περιβάλλον! Με άλλα λόγια, δεν γνωρίζουμε τίποτα σχεδόν για τον τρόπο που τα πτηνά διαβιούν και διατρέφονται.
2. Τα «δείγματα»
Από κάθε κοτέτσι λήφθηκε εφάπαξ ένα και μόνο δείγμα, μάλιστα αποτελούμενο από μικρό αριθμό αυγών (4 ή 5 αυγά), οι δε δειγματοληψίες έγιναν μέσα σε διάστημα ενός εξαμήνου (από 04 έως 10/2023).
Ωστόσο, έτσι παραβλέφθηκε πως μπορεί η εποχικότητα των δραστηριοτήτων να επιδρά στο αποτέλεσμα συγκέντρωσης ορισμένων επιμολυντών, δηλ. πως καταναλώνονται, πως αφομοιώνονται, αλλά και με ποιο ρυθμό (άρα και σε πόσο διάστημα) μεταβολίζονται και απεκκρίνονται καθώς αυτός μπορεί να διαφέρει μεταξύ διαφορετικών έμβιων ειδών αλλά και μεταξύ οργανισμών. Ενδεικτικά αναφέρω π.χ. ότι η ημιζωή των PHAs, αν και είναι μερικά έτη στον ανθρώπινο οργανισμό, δεν είναι παρά μόλις 4.3 – 7.6 ημέρες στα αυγά κότας.
3. Τα «ευρήματα»
Από την εργαστηριακή ανάλυση των δειγμάτων προέκυψαν τα «δεδομένα», δηλ. τα προφίλ και οι συγκεντρώσεις ορισμένων επιμολυντών. Πρόκειται για τρία μη εγκεκριμένα φυτοφάρμακα (Dinoterb, PCP, tricyclazone) και τρία εντομοκτόνα, ένα (DEET) εγκεκριμένο για ανθρώπινη (όχι κτηνιατρική) χρήση, ένα εγκεκριμένο για χρήση μόνο σε ζώα συντροφιάς (Fibronil) κι ένα εγκεκριμένο για πουλερικά (PBO). Από αυτά, τα Dinoterb και DEET ανιχνεύτηκαν στο σύνολο των δειγμάτων.
Επίσης, στο σύνολο των δειγμάτων ανιχνεύτηκε fluconazole (!), ένα συνταγογραφούμενο αντιμυκητιακό για ανθρώπινη δερματολογική χρήση. Επιπλέον, σε 6 από τα 17 δείγματα ανιχνεύτηκε μία κινολόνη, (Oxolinic acid). Όμως εμπορικά σκευάσματα αυτού του (κατά τα άλλα εγκεκριμένου για πουλερικά) αντιβιοτικού έχουν προ πολλού αποσυρθεί από την ελληνική αγορά και (από όσο γνωρίζω) κάθε χορήγησή του έχει πρακτικά σταματήσει.
Συνοψίζοντας τα παραπάνω ευρήματα, στα αυγά δεν ανιχνεύτηκαν αξιόλογα επικίνδυνες, ασύμβατες με την πτηνοτροφία ενώσεις που να χορηγήθηκαν παράνομα στα πτηνά. Η ανίχνευση και παράνομη χρήση φυτοφαρμάκων, εικάζω ότι θα αφορά το σύνολο της τροφικής αλυσίδας στις περιοχές δειγματοληψίας κι όχι τα συγκεκριμένα αυγά.
Βασικός στόχος της διερεύνησης, όμως, ήταν η ανίχνευση PFAS. Πρόκειται για περισσότερες από 9000 βιομηχανικά κατασκευασμένες ενώσεις, εξαιρετικά ανθεκτικές και ευρύτατα διαδεδομένες σε υλικά και στο περιβάλλον. Μάλιστα, ο κοινός εργαστηριακός εξοπλισμός, τα αναλώσιμα, οι διαλύτες, τα αντιδραστήρια, τα ρούχα των αναλυτών, το νερό κλπ. αποτελούν πηγές PFAS και μπορούν να επιμολύνουν τα δείγματα εύκολα και σε όλα τα στάδια διαχείρισής τους.
Στην Οδηγία με τίτλο «Αναλυτικές παράμετροι προσδιορισμού των PFAS σε Τρόφιμα και ζωοτροφές» του αρμόδιου Ε.Ε. εργαστηρίου αναφοράς (EURL for halogenated POPs), περιγράφονται αυστηρές απαιτήσεις σχετικά με τον έλεγχο «τυφλών» (όπως και «πρότυπων») δειγμάτων και οι αυστηρά ελεγχόμενες συνθήκες που πρέπει να εφαρμόζονται κατά τη δειγματοληψία, προετοιμασία, αποθήκευση / συντήρηση και ανάλυση των δειγμάτων.
Για τη διασφάλιση ποιότητας των αποτελεσμάτων, επίσης, εμφατικά επισημαίνεται η σημασία της προ-επεξεργασίας και συντήρησης των δειγμάτων, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την απομάκρυνση τυχόν παρεμβαλλόμενων ουσιών, που απαντώνται φυσιολογικά στο ελεγχόμενο υπόστρωμα. Μάλιστα, στην Οδηγία, ως χαρακτηριστικό παράδειγμα παρεμβαλλόμενης ουσίας αναφέρεται το taurodeoxycholic acid που μπορεί να δώσει ψευδοθετικά αποτελέσματα ανίχνευσης και συγκέντρωσης για τα PFOS στα αυγά.
Τα PFOS ανιχνεύτηκαν στο 100% των δειγμάτων αυγών και, μάλιστα, στη μεγαλύτερη μέση συγκέντρωση (0.996μg/kh ww) από όλα τα είδη PFAS.
4. Τα «συμπεράσματα» (από τη στατιστική επεξεργασία και τους υπολογισμούς των δεδομένων)
Τα δεδομένα από τον προσδιορισμό των PFAS υποβλήθηκαν σε στατιστική επεξεργασία. Σκοπός ήταν η ανάδειξη, αν υφίσταται, της γεωγραφικής παραμέτρου (ANOVA, DMRT) αλλά και πιθανών «μοτίβων» που να συσχετίζουν τα επιμέρους είδη με τις συγκεντρώσεις και την παρουσία τους σε κάθε εκτροφή (PCA). Η εργασία καταλήγει σε κάποια, μάλλον ασαφή, προκαταρκτικά συμπεράσματα, όμως, λόγω των συνολικών μετρήσεων (17) όσο και των πολύ λίγων ανά ομάδα μετρήσεων (από 2 έως 5 μετρήσεις ανά νομό), η στατιστική αξιοπιστία, έστω και προκαταρκτικών συμπερασμάτων, δεν υποστηρίζεται.
Ανακεφαλαιώνοντας τα δεδομένα, διαβάζουμε ότι περίπου τα μισά (8/17) από τα ομαδοποιημένα δείγματα αυγών που αναλύθηκαν υπερέβαιναν τα όρια σε PFAS. Επίσης, 6 και 7 από τα 17 δείγματα υπερέβαιναν τα νομοθετικά όρια που ισχύουν για δύο επιμέρους κατηγορίες PFAS. Με αυτά τα δεδομένα, οι συγγραφείς θεωρούν ότι «τα αυγά από κοτέτσια έχουν σημαντική μόλυνση με PFAS» και ότι «η κατανάλωσή τους μπορεί να έχει, αργά ή γρήγορα, δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία των ανθρώπων». Ακολουθεί υπολογισμός της επικινδυνότητας από την κατανάλωση αυγών που περιέχουν PFAS σύμφωνα με τα δεδομένα. Το συμπέρασμα που καταλήγουν είναι ότι, «με βάση τη μέση εβδομαδιαία κατανάλωση αυγών, υπάρχει κίνδυνος ιδιαίτερα για τους εφήβους».
5. Ο «αντίλογος»!
Υπόθεση στην υπόθεση, αν στο αν, ένα αφήγημα χτίζεται …
Ωστόσο:
- Στην Ελλάδα παράγονται καθημερινά περισσότερα από 4.000.000 αυγά από εποπτευόμενες από το ΥΠ.Α.Α.Τ. πτηνοτροφικές επιχειρήσεις που λειτουργούν με κωδικό κτηνιατρικής έγκρισης.
- Οι εγκεκριμένες πτηνοτροφικές μονάδες υπόκεινται σε επίσημο (κρατικό) έλεγχο αλλά και σε εσωτερικούς αυτοελέγχους.
- Σκοπός των ελέγχων είναι να διασφαλίζεται η υγεία των πτηνών που εκτρέφονται καθώς και η ασφάλεια των αυγών που παράγονται και που επώνυμα προσφέρονται στον καταναλωτή.
- Αυτά προϋποθέτουν συστηματική κτηνιατρική παρακολούθηση και, μεταξύ άλλων, συνεργασία με επίσης εγκεκριμένες κι αρμοδίως επιτηρούμενες επιχειρήσεις ζωοτροφών.
- Το κράτος παρακολουθεί τους επιμολυντές με επίσημες δειγματοληψίες κι εργαστηριακούς ελέγχους στα αυγά εμπορίου και σε όλα τα στάδια παραγωγής τους, όπου δε απαιτείται, παρεμβαίνει.
Προσωπικά, ως επιστήμονας, αρνούμαι να κινδυνολογώ βασισμένη σε υποθέσεις. Πριν καταλήξουμε στα όποια συμπεράσματα, οφείλουμε να ελέγχουμε πως επιλέγουμε, πως συλλέγουμε και πως επικοινωνούμε τα δεδομένα της όποιας έρευνας ή διερεύνησης κάνουμε. Θα συνιστούσα, όσοι ενδιαφέρονται, να ανατρέξουν στη μελέτη των Granby, Ersbøll, Olesen, Christensen & Sørensen (2023) που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Chemosphere. Πρόκειται για μία περιεκτική κι επιστημονικά τεκμηριωμένη δημοσίευση επί του ιδίου αντικειμένου που, παραδόξως, δεν έχει συμπεριληφθεί στη βιβλιογραφία της εργασίας των O.S. Arvaniti et al».
* Η κα Αθηνά Χατζοπούλου είναι κτηνίατρος, απόφοιτος του Α.Π.Θ, και κάτοχος μεταπτυχιακών τίτλων (MSc στη Τεχνολογία Τροφίμων και PhD στη Μικροβιολογία) από το King’s College του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Διαθέτει πολύπλευρη επαγγελματική κατάρτιση που απέκτησε εργαζόμενη σε επιτελικές θέσεις σε δημόσιους φορείς με εξειδικευμένο ερευνητικό, ρυθμιστικό αλλά κι ελεγκτικό αντικείμενο (Εργαστήριο Δημόσιας Υγείας / Public Health Laboratory, Exeter, Τμήμα Προστασίας της Δημόσιας Υγείας -Υπουργείο Υγείας / Department of Heath, London και Ελληνικός Οργανισμός Γάλακτος / ΕΛ.Ο.Γ. / ΕΛ.Ο.ΓΑΚ), Αθήνα). Επίσης διαθέτει διεθνές δίπλωμα ευρεσιτεχνίας
