Το γιατί κάποιος πίνει αλκοόλ δεν εξαρτάται μόνο από το αν του αρέσει η γεύση ή η αίσθηση που προκαλεί ένα ποτό. Για ορισμένους ανθρώπους, η κατανάλωση συνδέεται με την αναζήτηση ευχαρίστησης ή την κοινωνική συναναστροφή, ενώ για άλλους μπορεί να λειτουργεί ως τρόπος διαχείρισης άγχους, δυσάρεστων συναισθημάτων ή δύσκολων καταστάσεων. Η διάκριση ανάμεσα στο «θέλω να πιω» και στο «μου αρέσει να πίνω» αποκτά έτσι ιδιαίτερη σημασία για τους ερευνητές που προσπαθούν να κατανοήσουν πώς διαμορφώνεται η προβληματική χρήση αλκοόλ.
Μια νέα διερευνητική μελέτη σε 446 ενήλικες εξέτασε ακριβώς αυτή τη διαφορά, συνδέοντας την αυτοαναφερόμενη επιθυμία για αλκοόλ, την αναμενόμενη ευχαρίστηση από την κατανάλωσή του και τα διαφορετικά κίνητρα που οδηγούν κάποιον στο ποτό. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι το «wanting», δηλαδή η επιθυμία ή η κινητήρια έλξη προς το αλκοόλ, συνδεόταν πιο έντονα με τα κίνητρα κατανάλωσης από το «liking», δηλαδή το πόσο ευχάριστη θεωρείται η εμπειρία. Η σχέση ήταν ιδιαίτερα ισχυρή για τα εσωτερικά κίνητρα και ειδικά για την κατανάλωση ως τρόπο αντιμετώπισης αρνητικών συναισθημάτων.
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν τέσσερις βασικές κατηγορίες κινήτρων για την κατανάλωση αλκοόλ: ενίσχυση της ευχάριστης διάθεσης, αντιμετώπιση αρνητικών συναισθημάτων, κοινωνικούς λόγους και συμμόρφωση με κοινωνικές προσδοκίες. Παράλληλα, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να φανταστούν διαφορετικές περιστάσεις κατανάλωσης και να αξιολογήσουν πόσο θα ήθελαν να πιουν και πόσο θα τους άρεσε η εμπειρία.
Η επιθυμία για αλκοόλ συνδεόταν περισσότερο με το κίνητρο της αντιμετώπισης, δηλαδή με την τάση να χρησιμοποιείται το ποτό για τη διαχείριση δυσάρεστων συναισθημάτων, παρά με τα κίνητρα που σχετίζονται με την κοινωνικότητα ή την απλή αναζήτηση ευχαρίστησης. Αντίθετα, το «liking» παρουσίασε θετικές συσχετίσεις κυρίως με την ενίσχυση της διάθεσης και τα κοινωνικά κίνητρα και όχι με την αντιμετώπιση αρνητικών συναισθημάτων.
Η διαφορά αυτή έχει ενδιαφέρον επειδή δείχνει ότι η επιθυμία για κατανάλωση και η απόλαυση από την κατανάλωση δεν αποτελούν απαραίτητα το ίδιο πράγμα. Ένα άτομο μπορεί να αισθάνεται έντονη παρόρμηση να πιει, χωρίς η ίδια η κατανάλωση να του προσφέρει αντίστοιχα υψηλή ευχαρίστηση. Στην πραγματικότητα, στους συμμετέχοντες με υψηλότερες βαθμολογίες στο AUDIT, ένα εργαλείο που χρησιμοποιείται για την αξιολόγηση της χρήσης αλκοόλ και των σχετικών προβλημάτων, καταγράφηκαν υψηλότερα επίπεδα επιθυμίας και ισχυρότερα κίνητρα κατανάλωσης.
Η επιθυμία συνδέθηκε και με πρόθεση περιορισμού
Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα ήταν ότι η μεγαλύτερη επιθυμία για αλκοόλ συνδεόταν με ισχυρότερη πρόθεση να σταματήσει ή να μειώσει κάποιος την κατανάλωση. Αντίστοιχα, η αντιμετώπιση αρνητικών συναισθημάτων μέσω του αλκοόλ και τα υψηλότερα επίπεδα προβληματικής χρήσης συνδέονταν με μεγαλύτερη πρόθεση αλλαγής της συμπεριφοράς.
Το εύρημα αυτό δεν σημαίνει ότι η επιθυμία για αλκοόλ αποτελεί από μόνη της ένδειξη εξάρτησης. Δείχνει, ωστόσο, ότι η κινητήρια έλξη προς το ποτό μπορεί να αποτελεί διαφορετική διάσταση της συμπεριφοράς από την απλή ευχαρίστηση που κάποιος αναμένει ή αισθάνεται μετά την κατανάλωση. Οι ερευνητές συνδέουν το μοτίβο αυτό με τη λεγόμενη θεωρία της ευαισθητοποίησης του κινήτρου, σύμφωνα με την οποία η επαναλαμβανόμενη χρήση μιας ουσίας μπορεί να ενισχύσει την επιθυμία για αυτήν, ενώ η υποκειμενική ευχαρίστηση από την ουσία δεν αυξάνεται κατ’ ανάγκη με τον ίδιο τρόπο. Η συγκεκριμένη μελέτη, πάντως, δεν μέτρησε άμεσα τον μηχανισμό αυτό ούτε μπορεί να αποδείξει ότι η επαναλαμβανόμενη κατανάλωση προκαλεί τέτοιες αλλαγές.
Στη μελέτη συμμετείχαν 251 γυναίκες, 187 άνδρες και οκτώ άτομα που επέλεξαν άλλη κατηγορία φύλου, με μέση ηλικία 44,4 έτη. Η μέση βαθμολογία AUDIT ήταν 8,34 και οι ερευνητές περιέγραψαν το δείγμα ως μη κλινικό, με σχετικά μέτρια επίπεδα κατανάλωσης αλκοόλ. Οι συμμετέχοντες προέρχονταν από διαδικτυακή έρευνα και είχαν στρατολογηθεί μέσω πληρωμένων διαφημίσεων στο Facebook.
Η ερμηνεία των αποτελεσμάτων χρειάζεται επομένως προσοχή. Η έρευνα ήταν συγχρονική και διερευνητική, βασίστηκε σε αυτοαναφερόμενες απαντήσεις και σε υποθετικά σενάρια κατανάλωσης και όχι σε παρατήρηση πραγματικών επεισοδίων κατανάλωσης. Επιπλέον, τα ειδικά ερωτήματα για τα διαφορετικά σενάρια δεν είχαν ακόμη υποβληθεί σε πλήρη ψυχομετρική επικύρωση, ενώ η στρατολόγηση μέσω Facebook περιορίζει την αντιπροσωπευτικότητα του δείγματος. Οι ερευνητές προτείνουν μεγαλύτερες και μακροχρόνιες μελέτες, με επαναλαμβανόμενες αξιολογήσεις στην καθημερινότητα και ελεγχόμενα πειράματα, ώστε να αποσαφηνιστεί η σχέση ανάμεσα στην επιθυμία, τα κίνητρα και την πραγματική κατανάλωση αλκοόλ.
Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Scientific Reports.
