Η επιστήμη εξηγεί πώς η προσοχή και η συνείδηση επιλέγουν τι καταλαβαίνουμε από όσα κοιτάμε
Τι βλέπετε αυτή τη στιγμή; Η ερώτηση μπορεί να φαίνεται απλή, αλλά η πραγματικότητα της όρασης δεν περιορίζεται στο τι φτάνει στη συνείδησή μας. Στην πραγματικότητα, μεγάλο μέρος της οπτικής επεξεργασίας στον εγκέφαλο συμβαίνει χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε. Μία από τις πιο εντυπωσιακές αποδείξεις αυτής της ασυνείδητης όρασης προέρχεται από την κατάσταση γνωστή ως «τυφλή όραση» (blindsight). Αυτή προκαλείται από βλάβες σε περιοχές του εγκεφάλου που επεξεργάζονται οπτικές πληροφορίες. Άτομα με τυφλή όραση δηλώνουν ότι δεν βλέπουν καθόλου ή σε τμήμα του οπτικού τους πεδίου, αλλά όταν τους ζητηθεί να μαντέψουν τι υπάρχει εκεί, μπορούν συχνά να απαντήσουν με αξιοσημείωτη ακρίβεια.
Σε ένα πείραμα του 2004, σε άτομο με τυφλή όραση εμφανίστηκε μια μαύρη γραμμή σε τμήμα του οπτικού πεδίου όπου ήταν τυφλό. Το άτομο κλήθηκε να μαντέψει αν η γραμμή ήταν κάθετη ή οριζόντια. Παρά την απουσία συνειδητής αντίληψης, η απάντησή του ήταν πολύ πιο σωστή από ό,τι θα περίμενε κανείς τυχαία. Μάλιστα, έδειξε ότι μπορούσε να δώσει προσοχή στη θέση της γραμμής, ανταποκρινόμενο ταχύτερα όταν ένα βέλος σε υγιές τμήμα του οπτικού του πεδίου υποδείκνυε σωστά την τοποθεσία της γραμμής.
Αυτό υποδηλώνει ότι το άτομο «βλέπει» τα αντικείμενα χωρίς να τα αντιλαμβάνεται συνειδητά. Ορισμένοι ερμηνεύουν ότι η όραση υπάρχει αλλά παραμένει ασυνείδητη. Το φαινόμενο της «απροσεξίας στην όραση» (inattentional blindness) υποστηρίζει την ίδια ιδέα: μπορούμε να «δούμε» κάτι χωρίς η πληροφορία να φτάσει στη συνείδησή μας.
Ένα κλασικό παράδειγμα παρουσιάστηκε το 1999 σε πείραμα όπου οι συμμετέχοντες παρακολουθούσαν ένα βίντεο με άτομα που έπαιζαν μπάσκετ και τους ζητήθηκε να μετρούν τις πάσες των παικτών με λευκό πουκάμισο. Πολλοί δεν παρατήρησαν έναν μεγάλο γορίλα να περνά στο κέντρο της σκηνής και να χτυπά το στήθος του. Το φως από τον γορίλα έφτανε στα μάτια τους και επεξεργαζόταν, αλλά η προσοχή τους ήταν στραμμένη αλλού.
Μπορείτε να κάνετε κι εσείς το πρωτότυπο, παγκοσμίως γνωστό τεστ επιλεκτικής προσοχής από τους Daniel Simons και Christopher Chabris:
Στο ίδιο πνεύμα, το 2013, σε έρευνα με ακτινολόγους που εξέταζαν σαρώσεις πνευμόνων για μικρούς όζους, ένας μεγάλος γορίλας είχε προστεθεί ψηφιακά σε μία από τις εικόνες. Το 83% των ακτινολόγων δεν τον παρατήρησαν, ακόμη κι αν κοίταζαν κατευθείαν πάνω του, ενώ ήταν 48 φορές μεγαλύτερος από τον όζο που αναζητούσαν.
Οι ερμηνείες διαφέρουν. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι οι συμμετέχοντες τον είδαν αλλά τον ξέχασαν αμέσως. Άλλοι θεωρούν ότι η πληροφορία δεν έφτασε ποτέ στη συνείδηση. Αν υποθέσουμε ότι η πληροφορία όντως «βλέπεται» αλλά παραμένει ασυνείδητη, γεννάται το ερώτημα: γιατί ορισμένες πληροφορίες γίνονται συνειδητές ενώ άλλες όχι; Πρόκειται για ένα βασικό ερώτημα στη φιλοσοφία, την ψυχολογία και τη νευροεπιστήμη.
Μία από τις πιο υποσχόμενες θεωρίες είναι η θεωρία του «παγκόσμιου νευρωνικού εργαστηρίου» (global neuronal workspace). Σύμφωνα με αυτήν, η συνείδηση συνδέεται με μια συγκεκριμένη περιοχή του εγκεφάλου που λειτουργεί ως «εργαστήριο» – μια μικρή σε χωρητικότητα περιοχή που παίρνει ασυνείδητες πληροφορίες και τις μεταδίδει σε πολλαπλά δίκτυα στον εγκέφαλο. Η διάδοση αυτή είναι που καθιστά την πληροφορία συνειδητή. Όπως την περιέγραφε ο φιλόσοφος Ντάνιελ Ντένετ, η συνείδηση είναι «η φήμη στον εγκέφαλο».
Μία ενδιαφέρουσα συνέπεια αυτής της θεωρίας είναι πόσο λίγη πληροφορία φτάνει στη συνείδηση. Μπορεί να νομίζουμε ότι βλέπουμε έναν πλούσιο, λεπτομερή οπτικό κόσμο, αλλά στην πραγματικότητα είμαστε συνειδητά μόνο σε ένα μικρό τμήμα του. Κάποιοι επιστήμονες αμφισβητούν τη θεωρία, υποστηρίζοντας ότι η συνείδηση «ξεπερνά» το εργαστήριο και επεκτείνεται σε περισσότερη πληροφορία απ’ ό,τι η χωρητικότητα θα επέτρεπε.
Ό,τι κι αν ισχύει, η θεωρία του παγκόσμιου νευρωνικού εργαστηρίου προσφέρει μια ξεκάθαρη απάντηση στο γιατί η συνείδηση υπάρχει και πώς αλληλεπιδρά με τα άλλα συστήματα του εγκεφάλου. Η συνείδηση αποτελεί μόνο την κορυφή ενός μεγάλου παγόβουνου, αλλά η θεωρία αυτή μας βοηθά να καταλάβουμε τι κάνει αυτή την κορυφή τόσο ιδιαίτερη.
