Αν η τάση συνεχιστεί η Ευρώπη μπορεί να χάσει άλλα 6,4 εκατομμύρια αγροτεμάχια έως το 2040
Ανάμεσα στο 2010 και το 2020, 3 εκατομμύρια αγροτικές εκμεταλλεύσεις εξαφανίστηκαν από την ΕΕ. Ο αριθμός είναι ενδεικτικός μιας τάσης που δεν οφείλεται σε τυχαία συγκυρία αλλά σε δομικά χαρακτηριστικά ενός κλάδου που κάνει πολύ δύσκολο για τους νέους να μπουν μέσα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει αναγνωρίσει το πρόβλημα, η Κοινή Αγροτική Πολιτική διαθέτει ειδικές χρηματοδοτήσεις για νέους αγρότες, και το 2025 δημοσιεύτηκε στρατηγική ανανέωσης γενεών στη γεωργία. Παρ’ όλα αυτά, το μερίδιο των νέων αγροτών συνεχίζει να μειώνεται. Η εξήγηση βρίσκεται σε τρία αλληλένδετα εμπόδια που η πολιτική δεν έχει καταφέρει να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά.
Οι αγρότες κάτω των 40 ετών διαχειρίζονται το 18% της συνολικής αγροτικής έκτασης στην ΕΕ, αλλά κατέχουν μόνο το 37% της γης που καλλιεργούν. Οι παλαιότεροι αγρότες κατέχουν το 50%. Αυτή η ασυμμετρία δεν είναι απλώς στατιστική λεπτομέρεια, καθώς η γη είναι ταυτόχρονα το κύριο παραγωγικό μέσο και η κύρια μορφή εξασφάλισης που αποδέχονται οι τράπεζες για αγροτικά δάνεια. Χωρίς γη, δεν υπάρχει πίστωση. Χωρίς πίστωση, δεν υπάρχει επένδυση.
Η αγορά γης στην Ευρώπη λειτουργεί εναντίον των νέων εισερχόμενων με δύο τρόπους. Αφενός, οι τιμές ανεβαίνουν συνεχώς, εν μέρει λόγω της συγκέντρωσης: Το 3,6% των αγροκτημάτων που έχουν πάνω από 100 εκτάρια ελέγχουν ήδη το 52,5% της αγροτικής γης της ΕΕ. Αφετέρου, σε χώρες όπως η Ελλάδα, η Πορτογαλία και η Ισπανία, η τυπική οδός είναι η κληρονομιά και όχι η αγορά. Νέοι χωρίς οικογενειακή γη αντιμετωπίζουν μια αγορά που δεν σχεδιάστηκε για αυτούς.
Το χρηματοδοτικό κενό για νέους αγρότες στην ΕΕ έφτασε τα 14,2 δισεκατομμύρια ευρώ το 2022, σύμφωνα με αξιολόγηση της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων, αυξημένο κατά 12% σε σχέση με το 2017. Στον τομέα των δημητριακών και των ελαιούχων σπόρων, το 14% των αιτήσεων δανείων από νέους αγρότες απορρίφθηκε. Οι λόγοι είναι οι υπάρχουσες οφειλές, ανεπαρκείς εξασφαλίσεις που συνδέονται ακριβώς με το πρόβλημα γης, απουσία λογιστικού ιστορικού, και τραπεζικές πολιτικές που περιορίζουν την έκθεση στον αγροτικό κλάδο. Αυτό δεν είναι περιθωριακό φαινόμενο. Τα δημητριακά και τα ελαιούχα σπόρια είναι από τους μεγαλύτερους φυτικούς τομείς στην ΕΕ. Όταν οι νέοι αγρότες δεν μπορούν να δανειστούν για βασικές καλλιέργειες, το χρηματοδοτικό εμπόδιο επηρεάζει τον πυρήνα της παραγωγικής ικανότητας του κλάδου.
Ακόμα και αν ένας νέος ξεπεράσει τα εμπόδια γης και χρηματοδότησης, το ίδιο το επάγγελμα του αγρότη παρουσιάζει χαρακτηριστικά που σε μια γενιά με πολλές εναλλακτικές είναι δύσκολο να αποδεχτεί. Σύμφωνα με στοιχεία Eurostat για το 2024, οι αγροτικοί εργαζόμενοι στην ΕΕ εργάζονται 40,6 ώρες εβδομαδιαίως έναντι 35,5 για το σύνολο της οικονομίας. Ένας στους πέντε εργάζεται πάνω από 49 ώρες, ποσοστό τριπλάσιο από τον μέσο όρο. Το 2022, ο κλάδος κατέγραψε 4,2 θανατηφόρα ατυχήματα ανά 100.000 εργαζομένους, 2,5 φορές πάνω από τον μέσο όρο της οικονομίας.
Το 53,7% του αγροτικού εργατικού δυναμικού είναι αυτοαπασχολούμενο, σχεδόν τέσσερις φορές πάνω από τον μέσο όρο. Αυτό σημαίνει ότι σχεδόν τα δύο τρίτα όσων εργάζονται στη γεωργία δεν έχουν εγγυημένο κατώτατο μισθό, άδεια ασθενείας ή εργοδοτική εισφορά σύνταξης. Και παρ’ όλα αυτά, σε επίπεδο ΕΕ, οι νέοι αγρότες σε εμπορικές εκμεταλλεύσεις κερδίζουν κατά μέσο όρο 28% λιγότερο από τον μέσο μισθό της ευρύτερης οικονομίας.
Αυτό που κάνει το πρόβλημα ιδιαίτερα οξύ είναι ότι οι λίγοι νέοι που καταφέρνουν να μπουν στον κλάδο είναι ακριβώς αυτοί που η ΕΕ λέει ότι χρειάζεται. Το 20% των αγροτών κάτω των 40 έχει πλήρη γεωργική εκπαίδευση, έναντι σημαντικά χαμηλότερων ποσοστών στους μεγαλύτερους. Διαχειρίζονται μεγαλύτερες εκμεταλλεύσεις, τείνουν προς τη βιολογική γεωργία, και σε παραγωγικές εκμεταλλεύσεις κερδίζουν περισσότερο ανά εργαζόμενο από τους αγρότες 40 έως 64 ετών στις περισσότερες χώρες. Είναι μορφωμένοι, παραγωγικοί και ευθυγραμμισμένοι με τους στόχους βιωσιμότητας. Το σύστημα απλώς τους κρατά έξω.
