Πώς ο πόλεμος μόλυνε το έδαφος της Ουκρανίας
Τέσσερα χρόνια πολέμου έχουν αφήσει ορατά σημάδια στην Ουκρανία. Κατεστραμμένα κτίρια, βομβαρδισμένες υποδομές, εκατοντάδες χιλιάδες νεκροί. Αυτό που δεν φαίνεται στις εικόνες είναι η αόρατη καταστροφή κάτω από την επιφάνεια. Τα χωράφια που τάιζαν ολόκληρη την Ευρώπη έχουν μετατραπεί σε πεδία μαχών, και το έδαφός τους φέρει πλέον τα ίχνη κελύφων, βομβών, κατεστραμμένων αρμάτων μάχης και συντριμμιών drone.
Πριν τον πόλεμο, η Ουκρανία ήταν ο μεγαλύτερος εξαγωγός ηλίανθου στον κόσμο και ο έβδομος μεγαλύτερος προμηθευτής σιτηρών παγκοσμίως, με εξαγωγές σιτηρών αξίας σχεδόν 24 δισεκατομμυρίων ευρώ το 2021. Το ουκρανικό έδαφος, που αποκαλείται παγκοσμίως «καλάθι ψωμιού της Ευρώπης», είναι από τα πιο γόνιμα στον κόσμο. Αυτό που συμβαίνει σε αυτό τώρα απασχολεί όλο και περισσότερο την επιστημονική κοινότητα.
8.000 δείγματα από πεδία μαχών
Ερευνητές του Royal Agricultural University στο Gloucestershire της Βρετανίας και του Sumy National Agrarian University στην ανατολική Ουκρανία, μόλις 30 χιλιόμετρα από τα ρωσικά σύνορα, ξεκίνησαν αμέσως μετά την εισβολή του 2022 μια συστηματική ανάλυση του εδάφους στις εμπόλεμες ζώνες. Πρόκειται για την πρώτη φορά που γίνεται τέτοια έρευνα ενώ ο πόλεμος βρίσκεται ακόμα σε εξέλιξη. Η Ουκρανή επιστήμονας εδάφους Δρ Olena Melnyk ανέλαβε να συντονίσει τη συλλογή δειγμάτων από κρατήρες βομβών, πεδία μαχών και περιοχές γύρω από κατεστραμμένα στρατιωτικά οχήματα. Η ανάλυση πάνω από 8.000 δειγμάτων ανέδειξε την παρουσία καδμίου, κοβαλτίου, χαλκού, ψευδαργύρου και νικελίου σε επικίνδυνα επίπεδα. Τα μέταλλα αυτά έχουν υψηλή τοξικότητα και μπορούν να έχουν καρκινογόνο και τερατογόνο επίδραση στον ανθρώπινο οργανισμό. Σύμφωνα με τον αναπληρωτή υπουργό Οικονομίας της Ουκρανίας, πάνω από 800 τετραγωνικά χιλιόμετρα αγροτικής γης έχουν μολυνθεί από βομβαρδισμούς, ενώ έχουν καταγραφεί πάνω από 1.100.000 κρατήρες σε καλλιεργήσιμες εκτάσεις.
Ένα από τα πιο αναπάντεχα ευρήματα της έρευνας αφορά την πηγή της μόλυνσης. Οι μεγάλοι κρατήρες από βόμβες και πυραύλους, παρά το εντυπωσιακό μέγεθός τους, δεν αποδείχθηκαν τα πιο επικίνδυνα σημεία. Αντίθετα, οι χώροι όπου κάηκαν άρματα μάχης και έπεσαν ελικόπτερα ή drone ήταν αυτοί με τις υψηλότερες συγκεντρώσεις τοξικών στοιχείων, κυρίως μολύβδου και ψευδαργύρου. Αυτό έχει πρακτική σημασία για τους αγρότες. Δεν χρειάζεται να εγκαταλείψουν όλη τη γη που επλήγη από τον πόλεμο. Χρειάζεται να εντοπιστούν με ακρίβεια τα λεγόμενα «hotspots», δηλαδή τα σημεία έντονης μόλυνσης, και να αντιμετωπιστούν στοχευμένα, ενώ η υπόλοιπη γη μπορεί να συνεχίσει να καλλιεργείται κανονικά.
Αποκατάσταση και ελπίδα
Η ομάδα του Gloucestershire έχει εφοδιάσει τους Ουκρανούς ερευνητές με εξειδικευμένο εξοπλισμό ανάλυσης εδάφους και τους έχει εκπαιδεύσει στη χρήση του. Παράλληλα, αναπτύσσονται μέθοδοι αποκατάστασης εδάφους για την εξουδετέρωση των τοξικών στοιχείων σε επιλεγμένες περιοχές. Στόχος είναι να γνωρίζουν οι αγρότες ακριβώς ποια τμήματα των χωραφιών τους πρέπει να αποκλειστούν προσωρινά και ποια μπορούν να συνεχίσουν να παράγουν τρόφιμα.
Η Δρ Melnyk κατέληξε με μια πρόταση που έχει βαρύτητα πολύ πέρα από την επιστημονική της διάσταση. Η ουκρανική γη μπορεί να συνεχίσει να παράγει τρόφιμα για τον ουκρανικό λαό και να τρέφει τον υπόλοιπο κόσμο. Χρειάζεται όμως πρώτα να γνωρίζουμε ακριβώς πού χτύπησε ο πόλεμος και πόσο βαθιά έφτασε η ζημιά.
