Καύσωνες και ξαφνικές βροχές πλήττουν τη μαστιχοπαραγωγή στη Χίο: Τα ευρήματα μελέτης των Πανεπιστημίων Αιγαίου και Πατρών
Η καλλιέργεια της μαστίχας, ενός προϊόντος απόλυτα συνδεδεμένου με τη φυσιογνωμία της νότιας Χίου, βρίσκεται αντιμέτωπη με κλιματικές μεταβολές που ήδη επηρεάζουν αποδεδειγμένα την παραγωγή. Μελέτη των ερευνητών του Πανεπιστημίου Αιγαίου και του Πανεπιστημίου Πατρών εξετάζει 64 χρόνια κλιματικών δεδομένων (1960–2024), αξιολογώντας την επίδραση θερμοκρασίας, βροχοπτώσεων και ακραίων φαινομένων στη φυσιολογία της Pistacia lentiscus var. chia, του δέντρου που παράγει τη μοναδική μαστίχα Χίου.
Οι επιστήμονες αναλύουν 29 δείκτες ακραίων καιρικών συνθηκών, μέσω της διεθνούς βάσης ClimDex, για να καταγράψουν μακροχρόνιες τάσεις στη θερμοκρασία και τις βροχοπτώσεις. Η εικόνα που αναδύεται είναι ένα κλίμα σαφώς θερμότερο, με περισσότερες ημέρες καύσωνα, μεγαλύτερη διάρκεια θερμών επεισοδίων και αύξηση έντονων βροχοπτώσεων, ιδιαίτερα κατά την περίοδο συγκομιδής.
Η Χίος διαθέτει ένα ιδιαίτερο μικροκλίμα που ιστορικά ευνόησε την παραγωγή μαστίχας μόνο στη νότια περιοχή. Το δέντρο απαιτεί υψηλές θερμοκρασίες και ξηρασία το καλοκαίρι, με τη ρητίνη να στερεοποιείται ομαλά μόνο όταν επικρατούν σταθερά, ξηρά και θερμά περιβάλλοντα. Οι συγγραφείς της μελέτης τονίζουν ότι η παραμικρή απόκλιση –είτε με υπερβολική ζέστη είτε με ξαφνικές βροχές– μπορεί να καταστρέψει τη ρητίνη πριν καν συλλεχθεί.
Η ανάλυση των θερμοκρασιακών δεικτών δείχνει καθαρή τάση θέρμανσης. Οι “δροσερές ημέρες” μειώνονται σταθερά, ενώ οι “θερμές ημέρες” πάνω από το 90ό θερμοκρασιακό εκατοστημόριο αυξάνονται. Η ετήσια μέγιστη θερμοκρασία (TXx) συχνά προσεγγίζει ή ξεπερνά τους 40 °C, ενώ οι παρατεταμένες θερμές περίοδοι (WSDI) εμφανίζουν σημαντική άνοδο. Οι ερευνητές συνδέουν αυτές τις εξελίξεις με δυσκολίες στη στερεοποίηση της μαστίχας και μειωμένες διαθέσιμες ημέρες εργασίας για τους παραγωγούς. Παράλληλα, η διαφορά ημέρας–νύχτας στη θερμοκρασία μειώνεται, κυρίως λόγω θερμότερων νυχτών. Το φαινόμενο αυτό, που καταγράφεται από τη στατιστικά σημαντική πτώση του δείκτη DTR, επηρεάζει τους νυχτερινούς μηχανισμούς αποκατάστασης των φυτών, οι οποίοι είναι κρίσιμοι για την παραγωγή ρητίνης.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Σεπτέμβριος του 2024, ο οποίος καταγράφεται ως ένα από τα πιο καταστροφικά επεισόδια στην ιστορία της μαστιχοπαραγωγής. Σύμφωνα με τη μελέτη, τοπικά σημειώθηκαν πάνω από 100 mm βροχής μέσα σε 24 ώρες, ενώ σε χωριά όπως η Βέσσα κατεγράφησαν ακραίες διαφοροποιήσεις στη βροχόπτωση. Η ζημιά εκτιμήθηκε σε περίπου 40 τόνους χαμένης μαστίχας, καθώς η ρητίνη διαλύθηκε μαζί με το ασβεστολιθικό έδαφος πάνω στο οποίο στερεώνεται πριν συλλεχθεί. Οι ερευνητές κατατάσσουν το γεγονός αυτό σε εξαιρετικά σπάνιες και επιζήμιες κλιματικές εκτροπές των τελευταίων 60 ετών.
Η χρονιά 2023 καταγράφεται ως μία από τις ευνοϊκότερες, με υψηλές θερμοκρασίες (χωρίς όμως ακραίες τιμές) και περιορισμένες βροχοπτώσεις. Αντιθέτως, το 2024, παρά το υψηλό θερμικό άθροισμα, χαρακτηρίζεται από χαμηλό MPSI λόγω των έντονων βροχοπτώσεων, προμηνύοντας κακή παραγωγή — εύρημα που επιβεβαιώθηκε από την πραγματικότητα.Η μελέτη δείχνει επίσης ότι η μείωση των παγετώνων ημερών (FD0) είναι σαφής και συνεχής, με τα περισσότερα έτη μετά το 2000 να μη σημειώνουν καθόλου παγετό. Η αλλαγή αυτή ευνοεί εν μέρει τα μαστιχόδεντρα, τα οποία είναι ευαίσθητα στο ψύχος, ωστόσο η συνολική αύξηση της θερμικής πίεσης θεωρείται επιβαρυντική.
Η έρευνα υπογραμμίζει ότι η παραγωγή μαστίχας εξαρτάται περισσότερο από ποτέ από τις κλιματικές διακυμάνσεις: από τα κύματα ζέστης που εμποδίζουν την πήξη της ρητίνης έως τις αιφνίδιες βροχοπτώσεις που μπορούν να προκαλέσουν ολοκληρωτική απώλεια του προϊόντος, καταστάσεις που εντείνουν την ευαλωτότητα της καλλιέργειας μαστιχόδεντρου στη Χίο.
Η έρευνα υπογραμμίζει την ανάγκη ενσωμάτωσης της κλιματικής ανθεκτικότητας στις αγροτικές πρακτικές, ώστε να προστατευτεί η ιδιαίτερη πολιτιστική και οικονομική αξία της μαστιχοπαραγωγής στη Χίο. Μελλοντικές εργασίες θα επεκτείνουν την ανάλυση εντάσσοντας περισσότερες κλιματικές παραμέτρους και προηγμένες μεθοδολογικές προσεγγίσεις, όπως λεπτομερή εξέταση δεικτών ακραίων καιρικών φαινομένων, υψηλότερης ανάλυσης χωρική μοντελοποίηση και εφαρμογή στατιστικών εργαλείων (π.χ. generalized additive models, πολυμεταβλητή παλινδρόμηση) για ακριβέστερη εκτίμηση των αλληλεπιδράσεων κλιματικών παραγόντων. Παράλληλα, θα αξιολογηθεί η επίδραση των μικροκλιματικών συνθηκών στην παραγωγικότητα της μαστίχας, με στόχο μια ολοκληρωμένη κατανόηση των κλιματικών επιδράσεων στο περιβάλλον και τη γεωργία του νησιού.
Σύνδεσμος για την επιστημονική δημοσίευση https://www.mdpi.com/2073-445X/14/12/2407
Αμαφορά: Θεοδοσίου Κωνσταντίνος, Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου, Αθανάσιος Αργυρίου, και Σπυρίδων Κ. Γκολφινόπουλος. 2025. “Δείκτες Κλιματικής Αλλαγής και Επιπτώσεις στην Καλλιέργεια Μαστιχόδεντρων στη Χίο, Ελλάδα” Land 14, αρ. 12: 2407. https://doi.org/10.3390/land14122407
