Μια χαμένη μαρτυρία ξαναγράφει την ιστορία του ηφαιστείου της Σαντορίνης – Η ανακάλυψη ενός ελληνικού χειρογράφου του 1588, αποκαθιστά για πρώτη φορά την ιστορική αλήθεια και παρέχει άφθονες πληροφορίες για την έκρηξη
Η νέα μελέτη του Γεράσιμου Παπαδόπουλου που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό GeoHazards φέρνει στο φως αδημοσίευτες ιστορικές μαρτυρίες για την άγνωστη έως σήμερα έκρηξη του ηφαιστείου της Σαντορίνης το 1572 μ.Χ. Το ηφαίστειο της Θήρας, ένα από τα πιο ενεργά του Νότιου Αιγαίου, έχει καταγραφεί πολλές φορές στην ιστορία για τις εκρήξεις του, ωστόσο η συγκεκριμένη περίοδος παρέμενε ασαφής. Μέχρι σήμερα, οι επιστημονικές αναφορές τοποθετούσαν το γεγονός είτε στο 1570 είτε στο 1573, με ελάχιστα στοιχεία να επιβεβαιώνουν το ακριβές έτος ή τα χαρακτηριστικά της έκρηξης. Η ανακάλυψη ενός ελληνικού χειρογράφου του 1588, που παρέμενε ξεχασμένο στη βιβλιοθήκη του Τίμπινγκεν στη Γερμανία, αποκαθιστά για πρώτη φορά την ιστορική αλήθεια.
Το χειρόγραφο του Ιάκωβου Μηλωίτη, ενός Έλληνα περιηγητή από την Πάτμο, περιγράφει με εντυπωσιακή λεπτομέρεια την ηφαιστειακή δραστηριότητα που σημειώθηκε στο εσωτερικό της καλντέρας της Σαντορίνης, ανάμεσα στο νησί και την Παλαιά Καμένη. Η μαρτυρία του κάνει λόγο για φωτιά, καπνό και πέτρες που εκτοξεύονταν από τη θάλασσα, για έντονη θερμότητα και δύσοσμη ατμόσφαιρα, πιθανώς λόγω εκπομπών θείου, καθώς και για την πλήρη καταστροφή των αμπελιών και των καλλιεργειών της Σαντορίνης. Οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το νησί και να καταφύγουν σε γειτονικά νησιά, κυρίως στη Νάξο.
Από την ίδια περιγραφή προκύπτει ότι από την έκρηξη σχηματίστηκε ένα νέο νησί, η Μικρή Καμένη, το οποίο παρέμεινε ορατό για αιώνες και εντοπίζεται και σε χαρτογραφίες του 17ου και 18ου αιώνα. Η δημιουργία του νέου νησιού προήλθε από συσσωρεύσεις λάβας και ελαφρόπετρας, ενώ σύμφωνα με τη μαρτυρία, μεγάλοι όγκοι ελαφρόπετρας παρασύρθηκαν από τα ρεύματα και έφτασαν μέχρι τη Θεσσαλονίκη και την Κωνσταντινούπολη. Αυτό το εύρημα επιβεβαιώνει το εύρος της έκρηξης, η οποία εκτιμάται ότι είχε Δείκτη Εκρηκτικότητας (VEI) 3.
Η σημασία της ανακάλυψης είναι διπλή: όχι μόνο αποκαθιστά το χρονολογικό πλαίσιο της έκρηξης, αλλά και προσφέρει σπάνιες πληροφορίες για τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνέπειες της εποχής. Η έκρηξη διήρκεσε περίπου ένα έτος, με τα φαινόμενα να σταματούν ξαφνικά, αφήνοντας πίσω τους ένα ηφαιστειακό τοπίο που αναδιαμόρφωσε τη γεωγραφία του νησιού. Το χρονικό σημείο, όπως δείχνει η αναφορά στις καταστροφές των καλλιεργειών, τοποθετείται πιθανότατα στην άνοιξη ή το καλοκαίρι του 1572.
Προγενέστερες αναφορές στο γεγονός είχαν βασιστεί σε προφορικές παραδόσεις και μαρτυρίες που καταγράφηκαν έναν αιώνα αργότερα. Ιησουίτες μοναχοί, όπως ο πατέρας Ρίτσαρντ, είχαν μεταφέρει διηγήσεις ντόπιων που μιλούσαν για «ένα νησί που γεννήθηκε μέσα στη φωτιά», αλλά η έλλειψη γραπτών πηγών καθιστούσε τα στοιχεία αβέβαια. Ο Μηλωίτης, ωστόσο, επισκέφθηκε τη Σαντορίνη λίγα χρόνια μετά την έκρηξη και κατέγραψε όσα είδε ή πληροφορήθηκε από αυτόπτες μάρτυρες.
Η μελέτη του Παπαδόπουλου συνδέει τις μαρτυρίες του Μηλωίτη με χαρτογραφικά δεδομένα της εποχής, αποδεικνύοντας ότι η Μικρή Καμένη όντως υπήρξε ως αυτόνομη νησίδα πριν ενωθεί αργότερα με τη Νέα Καμένη, μετά την έκρηξη του 1707–1711. Οι χάρτες του Γάλλου διπλωμάτη Choiseul-Gouffier το 1782 απεικονίζουν έξι κρατήρες πάνω στη Μικρή Καμένη, τεκμηριώνοντας τον πολυεστιακό χαρακτήρα της έκρηξης.
Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι η γνώση των ιστορικών εκρήξεων είναι κρίσιμη για την πρόβλεψη μελλοντικών γεγονότων. Με βάση μαθηματικά μοντέλα, η πιθανότητα μιας νέας έκρηξης στη Θήρα εντός των επόμενων 50 ετών φτάνει το 55%. Οι λεπτομερείς περιγραφές του 1572 προσφέρουν πολύτιμα δεδομένα για τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσονται τα ηφαιστειακά επεισόδια και για τη φύση των προειδοποιητικών ενδείξεων.
Η ερμηνεία των γεγονότων εντάσσεται στο πλαίσιο της γεωδυναμικής δραστηριότητας του Νότιου Αιγαίου, όπου η αφρικανική πλάκα υποβυθίζεται κάτω από την ευρασιατική, δημιουργώντας το Ηφαιστειακό Τόξο του Νότιου Αιγαίου. Η Θήρα, μαζί με τη Μήλο, τη Νίσυρο και τα Μέθανα, αποτελεί έναν από τους πέντε κύριους ηφαιστειακούς πυρήνες της ζώνης. Η ίδια περιοχή παρουσίασε έντονη σεισμική δραστηριότητα και την περίοδο 2024–2025, γεγονός που αναζωπύρωσε το επιστημονικό ενδιαφέρον για τις παλαιότερες εκρήξεις.
Η αναφορά του Μηλωίτη για οσμές και θερμότητα υποδηλώνει εκπομπές θειούχων αερίων, πιθανότατα SO₂, και παρατεταμένη φάση ηφαιστειακής δραστηριότητας. Οι μαρτυρίες για “πέτρες που επιπλέουν” ταυτίζονται με την εμφάνιση ελαφρόπετρας, ενός υλικού που σχηματίζεται σε εκρηκτικές εκρήξεις πλούσιες σε αέρια. Η μεταφορά της σε αποστάσεις εκατοντάδων χιλιομέτρων αποδεικνύει τη δύναμη της έκρηξης και τη συμβολή των θαλάσσιων ρευμάτων στη διασπορά των υλικών.
Η κοινωνική διάσταση είναι εξίσου σημαντική. Οι κάτοικοι της Σαντορίνης, αντιμέτωποι με τον φόβο και τις απώλειες, εγκατέλειψαν προσωρινά το νησί, κάτι που καταδεικνύει το μέγεθος της κρίσης. Ο Μηλωίτης σημειώνει ότι η θερμότητα κατέστρεψε τη βλάστηση και τα αμπέλια, γεγονός που επιβεβαιώνει ότι η οικονομία του νησιού επλήγη σοβαρά.
Η μελέτη αναδεικνύει επίσης τη σημασία των παραμελημένων ιστορικών πηγών. Το χειρόγραφο του Μηλωίτη είχε αγνοηθεί για περισσότερο από έναν αιώνα, παρά το ότι είχε δημοσιευθεί ήδη από τον Σ. Παπαγεωργίου το 1882. Η ανάσυρσή του και η επανερμηνεία του με σύγχρονες γεωεπιστημονικές μεθόδους δείχνουν πόσο κρίσιμα είναι τα ιστορικά τεκμήρια για τη γεωλογική κατανόηση.
Από επιστημονικής πλευράς, η ταύτιση της έκρηξης του 1572 με συγκεκριμένο σημείο εντός της καλντέρας επιτρέπει την καλύτερη μοντελοποίηση της ηφαιστειακής εξέλιξης της Θήρας. Ο συσχετισμός των ηφαιστειακών κέντρων, από την Παλαιά Καμένη ως τη Νέα Καμένη, δείχνει μια διαχρονική μετατόπιση της δραστηριότητας προς τα ανατολικά.
Η έρευνα του Παπαδόπουλου καταλήγει ότι η έκρηξη του 1572 αποτελεί ενδιάμεσο κρίκο στην αλληλουχία των εκρήξεων που ακολούθησαν τη Μινωική Καταστροφή. Δεν είχε την καταστροφική ένταση εκείνης του 1650, αλλά έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη γεωμορφολογική διαμόρφωση του συμπλέγματος της Καμένης. Η Μικρή Καμένη που δημιουργήθηκε τότε, αποτέλεσε τη βάση για την ανάπτυξη της Νέας Καμένης δύο αιώνες αργότερα.
Το γεγονός ότι η έκρηξη διήρκεσε περίπου έναν χρόνο, χωρίς αναφορές σε ανθρώπινες απώλειες, δείχνει ότι η φύση της ήταν περισσότερο εκρηξιγενής παρά καταστροφική για τον πληθυσμό. Παρόλα αυτά, οι επιπτώσεις στη γεωργία και στην καθημερινή ζωή ήταν εκτεταμένες, αποδεικνύοντας πως ακόμη και μεσαίας έντασης ηφαιστειακά γεγονότα μπορούν να διαταράξουν δραματικά τις τοπικές κοινωνίες.
Η εργασία αυτή επαναφέρει τη Σαντορίνη στο επίκεντρο της επιστημονικής έρευνας για τα ηφαίστεια της Μεσογείου. Δείχνει πώς οι αρχαίες και πρώιμες νεότερες μαρτυρίες, όταν ερμηνεύονται σωστά, μπορούν να αποκαλύψουν κρίσιμες λεπτομέρειες για φυσικά φαινόμενα που επηρεάζουν ακόμη και σήμερα την κατανόηση του γεωδυναμικού κύκλου της περιοχής. Η μελέτη του 1572, στηριγμένη σε ένα μοναδικό ελληνικό κείμενο, μετατρέπει μια ξεχασμένη ιστορική αναφορά σε πολύτιμο επιστημονικό δεδομένο. Αναδεικνύει τον ρόλο της ιστορικής τεκμηρίωσης στη διαχείριση των φυσικών κινδύνων και υπενθυμίζει ότι ακόμη και μετά από αιώνες, το ηφαίστειο της Θήρας παραμένει ζωντανό, συνεχίζοντας να ξαναγράφει την ιστορία του Αιγαίου.
Ο Δρ. Γεράσιμος Α. Παπαδόπουλος είναι διακεκριμένος επιστήμονας σεισμών και τσουνάμι, απόφοιτος του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης με διδακτορικό στη Γεωφυσική, και έχει συνεργαστεί με κορυφαία ιδρύματα όπως το MIT και το Πανεπιστήμιο Tohoku της Ιαπωνίας. Διετέλεσε διευθυντής έρευνας στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, έχει συγγράψει πάνω από 120 επιστημονικές εργασίες και βιβλία, και έχει διατελέσει πρόεδρος του NEAMTWS/UNESCO, αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Σεισμολογικής Επιτροπής, ενώ έχει τιμηθεί από την Ακαδημία Αθηνών και το EuroScience.
