Άρθρο της Σοφίας Μπίστη FSSC 22000 & ISO 22000 Schemes’ Manager TÜV AUSTRIA Hellas
Η 29η Σεπτεμβρίου, Διεθνής Ημέρα Ευαισθητοποίησης για την Απώλεια και τη Σπατάλη Τροφίμων, αποτελεί κάθε χρόνο μια σημαντική υπενθύμιση ενός από τα πλέον σύνθετα προβλήματα του σύγχρονου αγροδιατροφικού τομέα. Σημαντικές ποσότητες τροφίμων χάνονται ή απορρίπτονται, ενώ για την παραγωγή τους έχουν ήδη χρησιμοποιηθεί φυσικοί, ενεργειακοί και οικονομικοί πόροι.
Ένα πρόβλημα παγκόσμιας κλίμακας
Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη παγκόσμια εκτίμηση του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP), περίπου 1,05 δισεκατομμύρια τόνοι τροφίμων κατέληξαν ως απόβλητα το 2022 σε επίπεδο λιανεμπορίου, υπηρεσιών εστίασης και νοικοκυριών. Η ποσότητα αυτή αντιστοιχεί περίπου στο 19% των τροφίμων που ήταν διαθέσιμα στους καταναλωτές.
Παράλληλα, σημαντικές απώλειες καταγράφονται πριν τα τρόφιμα φτάσουν στο λιανεμπόριο. Περίπου το 13% των τροφίμων παγκοσμίως χάνονται μετά τη συγκομιδή και πριν από το στάδιο του λιανικού εμπορίου.
Η σπατάλη τροφίμων έχει επιπτώσεις που ξεπερνούν την απώλεια του ίδιου του προϊόντος. Μαζί με τα τρόφιμα που τελικά δεν καταναλώνονται, σπαταλώνται και οι πόροι που απαιτήθηκαν για την παραγωγή και τη διάθεσή τους, όπως νερό, ενέργεια, πρώτες ύλες. Το πρόβλημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν ληφθούν υπόψη οι οικονομικές απώλειες για τις επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά, αλλά και η κοινωνική του διάσταση σε ένα περιβάλλον όπου η πρόσβαση σε επαρκή και ασφαλή τροφή δεν είναι δεδομένη για όλους.
Η εικόνα στην Ευρώπη και την Ελλάδα
Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία της Eurostat, το 2023 παρήχθησαν περίπου 58,2 εκατομμύρια τόνοι αποβλήτων τροφίμων, ποσότητα που αντιστοιχεί σε περίπου 130 κιλά ανά κάτοικο. Περισσότερο από το μισό, το 53%, προήλθε από τα νοικοκυριά, ενώ το υπόλοιπο καταγράφηκε στα διαφορετικά στάδια της αλυσίδας τροφίμων, από την πρωτογενή παραγωγή και τη μεταποίηση έως την εστίαση και το λιανεμπόριο.
Στην Ελλάδα, τα απόβλητα τροφίμων προσεγγίζουν τα 200 κιλά ανά κάτοικο ετησίως, κατατάσσοντας τη χώρα στην 3η υψηλότερη θέση μεταξύ των χωρών της ΕΕ, με βάση τα στοιχεία του 2022.
Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη κοινωνική διάσταση, καθώς, σύμφωνα με στοιχεία που παραθέτει ο ΕΦΕΤ, το 12,7% του πληθυσμού στην Ελλάδα δεν έχει την οικονομική δυνατότητα να εξασφαλίσει κάθε δεύτερη ημέρα ένα κανονικό γεύμα που περιλαμβάνει κρέας, ψάρι ή αντίστοιχο χορτοφαγικό γεύμα. Η πραγματικότητα αυτή αναδεικνύει ακόμη περισσότερο την ανάγκη πρόληψης της σπατάλης και, όπου δημιουργούνται ασφαλή και κατάλληλα πλεονάσματα, αξιοποίησής τους για ανθρώπινη κατανάλωση.
Από την καταγραφή στην πρόληψη
Η ουσιαστική αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί μετάβαση από τη διαχείριση των αποβλήτων στην πρόληψη της δημιουργίας τους.
Κρίσιμο σημείο εκκίνησης είναι η μέτρηση. Οι επιχειρήσεις χρειάζεται να γνωρίζουν πόσα τρόφιμα χάνονται, σε ποια σημεία των δραστηριοτήτων τους και για ποιους λόγους. Μέσα από αξιόπιστα δεδομένα μπορούν να εντοπιστούν οι σημαντικότερες πηγές απωλειών, να καθοριστούν στόχοι και δείκτες και να αξιολογείται η αποτελεσματικότητα των δράσεων που εφαρμόζονται.
Τα μέτρα για την πρόληψη και τη μείωση της σπατάλης τροφίμων μπορούν, ανάλογα με τη δραστηριότητα της επιχείρησης, να περιλαμβάνουν καλύτερο προγραμματισμό παραγωγής και προμηθειών, αποτελεσματικότερη διαχείριση αποθεμάτων, αξιοποίηση κοντόληκτων προϊόντων, εκπαίδευση του προσωπικού και συνεργασία κατά μήκος της εφοδιαστικής αλυσίδας. Όταν προκύπτουν πλεονάσματα τροφίμων που παραμένουν ασφαλή και κατάλληλα για κατανάλωση, μπορούν να αξιοποιούνται μέσω δωρεάς ή αναδιανομής, αντί να καταλήγουν ως απόβλητα.
Νέοι ευρωπαϊκοί στόχοι έως το 2030
Η ανάγκη για συστηματική δράση αποκτά πλέον μεγαλύτερη σημασία και σε κανονιστικό επίπεδο. Με την Οδηγία (ΕΕ) 2025/1892 θεσπίστηκαν δεσμευτικοί στόχοι μείωσης των αποβλήτων τροφίμων που πρέπει να επιτευχθούν από τα κράτη μέλη έως το 2030: κατά 10% στην επεξεργασία και μεταποίηση και κατά 30% κατά κεφαλήν, συνολικά στο λιανεμπόριο και τη διανομή, στην εστίαση και στα νοικοκυριά, σε σύγκριση με την περίοδο αναφοράς που προβλέπει η Οδηγία.
Πρόκειται για εθνικούς στόχους και όχι για οριζόντιους ποσοτικούς στόχους που επιβάλλονται αυτομάτως σε κάθε επιχείρηση. Ωστόσο, η κατεύθυνση είναι σαφής: η μέτρηση, η πρόληψη και η παρακολούθηση της προόδου αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη βαρύτητα.
Από τη δέσμευση στη μετρήσιμη δράση
Σε αυτό το πλαίσιο, οι επιχειρήσεις μπορούν να αξιοποιήσουν οργανωμένα εργαλεία που μετατρέπουν τη γενική δέσμευση για περιορισμό της σπατάλης σε συστηματική και μετρήσιμη δράση.
Το ιδιωτικό Σχήμα Πιστοποίησης No Food Waste της TÜV AUSTRIA αναπτύχθηκε από την Τεχνική Ομάδα του Οργανισμού με την υποστήριξη της μη κερδοσκοπικής οργάνωσης Μπορούμε SAVING FOOD – SAVING LIVES και απευθύνεται σε οργανισμούς σε όλο το μήκος της αλυσίδας τροφίμων.
Στο επίκεντρό του βρίσκονται η δέσμευση της Διοίκησης, η αναγνώριση και ποσοτικοποίηση της σπατάλης τροφίμων, ο καθορισμός στόχων και δεικτών, η εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση, η παρακολούθηση των αποτελεσμάτων και η συνεχής βελτίωση.
Ιδιαίτερα για επιχειρήσεις που εφαρμόζουν ήδη πιστοποιημένα συστήματα ασφάλειας τροφίμων, όπως ISO 22000, FSSC 22000, BRCGS ή IFS, η εφαρμογή του No Food Waste δεν σημαίνει απαραίτητα τη δημιουργία ενός νέου συστήματος από την αρχή. Υφιστάμενες διαδικασίες που αφορούν, μεταξύ άλλων, τη στοχοθεσία, την παρακολούθηση δεικτών, την εκπαίδευση, την τεκμηρίωση και τη συνεχή βελτίωση μπορούν να αξιοποιηθούν και να εμπλουτιστούν με τις ειδικότερες απαιτήσεις του No Food Waste. Με αυτόν τον τρόπο, η διαχείριση της σπατάλης τροφίμων μπορεί να ενταχθεί οργανικά στο ήδη εφαρμοζόμενο σύστημα της επιχείρησης.
Η αντιμετώπιση της σπατάλης τροφίμων αποτελεί πλέον ζήτημα αποδοτικότητας, υπεύθυνης επιχειρηματικότητας και βιώσιμης διαχείρισης των πόρων. Και για κάθε οργανισμό, η ουσιαστική πρόοδος ξεκινά από ένα απλό αλλά καθοριστικό βήμα: να γνωρίζει τι σπαταλά, πού και γιατί, ώστε στη συνέχεια να μπορεί να το μειώσει.
