Έκθεση του ΟΗΕ προειδοποιεί ότι το διεθνές εμπόριο τροφίμων εκτρέπει τους υδάτινους πόρους του κόσμου προς τα πλουσιότερα έθνη
Το διεθνές γεωργικό εμπόριο διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην εξισορρόπηση της παγκόσμιας προσφοράς και ζήτησης τροφίμων. Ωστόσο, με κάθε αποστολή καλλιεργειών που διασχίζει τα σύνορα, μεταφέρεται ουσιαστικά και το νερό που χρησιμοποιείται για την παραγωγή τους, αναδιαμορφώνοντας την κατανομή των υδάτινων πόρων παγκοσμίως.
Μια νέα έκθεση του Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου των Ηνωμένων Εθνών για το Νερό, το Περιβάλλον και την Υγεία ( UNU-INWEH ) αποκαλύπτει ότι οι εικονικές μεταφορές νερού μέσω του εμπορίου τροφίμων γενικά μειώνουν τη λειψυδρία για μεγάλο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού, ενώ ταυτόχρονα επιδεινώνουν τις ελλείψεις για εκατομμύρια άλλους, ιδίως για εκείνους σε κοινότητες χαμηλού εισοδήματος.
Όταν εισάγονται τρόφιμα, οι χώρες εξοικονομούν ουσιαστικά το νερό που θα χρειαζόταν για την εγχώρια παραγωγή τους, μειώνοντας την πίεση στα δικά τους αποθέματα. Αυτή η επιλογή είναι πιο προσιτή στις χώρες υψηλού εισοδήματος, οι οποίες έχουν την οικονομική δυνατότητα να προμηθεύονται καλλιέργειες από το εξωτερικό. Αντίθετα, όταν εξάγονται τρόφιμα, το νερό που περιέχεται σε αυτές τις καλλιέργειες ρέει στο εξωτερικό. Για πολλές αναπτυσσόμενες χώρες, αυτές οι εξαγωγές δημιουργούν έσοδα, αλλά επίσης εξαντλούν τους περιορισμένους τοπικούς πόρους, αφήνοντας λιγότερο νερό διαθέσιμο για τους δικούς τους πληθυσμούς. Σύμφωνα με τους επιστήμονες του ΟΗΕ , αυτή η δυναμική έχει πιο σοβαρό αντίκτυπο στους πληθυσμούς χαμηλού εισοδήματος, ακόμη και σε χώρες υψηλού εισοδήματος, δεδομένης της περιορισμένης ικανότητάς τους να αντιμετωπίσουν τους ανεπαρκείς υδάτινους πόρους και τις επακόλουθες απώλειες εισοδήματος.
Παρόλο που ο κόσμος συνολικά επωφελείται από τις εικονικές μεταφορές νερού που σχετίζονται με το εμπόριο τροφίμων, οι επιπτώσεις αυτών των ανταλλαγών δεν είναι οι ίδιες μεταξύ των χωρών. Περιοχές όπως η Βόρεια Κίνα, η Ευρώπη και τμήματα της Βόρειας Αφρικής επωφελούνται περισσότερο από το γεωργικό εμπόριο, ενώ χώρες όπως η Ινδία και το Πακιστάν, καθώς και περιοχές στην ανατολική Αυστραλία και τις κεντρικές Ηνωμένες Πολιτείες, βιώνουν ελάχιστα έως καθόλου οφέλη και σε ορισμένες περιπτώσεις αντιμετωπίζουν ακόμη μεγαλύτερη έλλειψη νερού.
Σύμφωνα με το UNU-INWEH , γνωστό και ως Think Tank του ΟΗΕ για το Νερό, το 75% του πληθυσμού στις χώρες υψηλού εισοδήματος και το 62% στις χώρες χαμηλού εισοδήματος αντιμετωπίζει μειωμένη λειψυδρία ως αποτέλεσμα. Από την άλλη πλευρά, το εμπόριο τροφίμων επιδεινώνει τη λειψυδρία για το 22% του πληθυσμού στις χώρες υψηλού εισοδήματος, ενώ το ποσοστό αυτό αυξάνεται στο 37% στις χώρες χαμηλού εισοδήματος. Αυτό που ανησυχεί τους αναλυτές του ΟΗΕ είναι η παρατήρηση ότι οι εν λόγω επιπτώσεις δεν κατανέμονται ομοιόμορφα, με τις κοινότητες υψηλού εισοδήματος να είναι συχνά οι κύριοι ωφελούμενοι από τη μειωμένη λειψυδρία, ενώ οι πληθυσμοί χαμηλού εισοδήματος υποφέρουν περισσότερο από την αυξημένη λειψυδρία.
Η έκθεση υπογραμμίζει τις επιπτώσεις της αδικίας και ζητά τη λήψη μέτρων για την αντιμετώπιση των εκκρεμών ζητημάτων ανισότητας στο νερό που προκύπτουν από το διεθνές εμπόριο τροφίμων μεταξύ και εντός των κρατών μελών του ΟΗΕ.
«Αυτή η μορφή «εικονικού εμπορίου νερού» αντικατοπτρίζει ένα ευρύτερο μοτίβο περιβαλλοντικής αδικίας σε όλο τον κόσμο, όπου το περιβαλλοντικό κόστος και οι κίνδυνοι μετατοπίζονται ολοένα και περισσότερο από εκείνους που έχουν την οικονομική δυνατότητα να τα απορροφήσουν σε εκείνους που δεν μπορούν», δήλωσε ο καθηγητής Kaveh Madani , Διευθυντής του UNU-INWEH και συν-συγγραφέας της έκθεσης. «Η έκθεσή μας αποτελεί ένα κάλεσμα αφύπνισης για ένα ακόμη πρόβλημα ανισότητας, για το οποίο ευθύνονται κυρίως τα πλούσια έθνη. Το υπάρχον παγκόσμιο σύστημα εμπορίου τροφίμων συνεχίζει να καθιστά τους πιο ευάλωτους ανθρώπους και έθνη του κόσμου ακόμη πιο ευάλωτους».
Η ανάλυση αποκαλύπτει περαιτέρω ότι το διεθνές γεωργικό εμπόριο σχεδόν ποτέ δεν παράγει αποτελέσματα που είναι καθαρά θετικά ή αρνητικά. Αντίθετα, δημιουργεί συμβιβασμούς που αποκαλύπτουν έντονες αντιθέσεις μεταξύ περιφερειών και επιπέδων εισοδήματος. Αυτοί οι συμβιβασμοί υπογραμμίζουν ότι οι ίδιες εμπορικές ροές μπορούν ταυτόχρονα να δημιουργήσουν νικητές και ηττημένους, με τους πληθυσμούς χαμηλού εισοδήματος να είναι πιο ευάλωτους στην αρνητική πλευρά της εξίσωσης. «Αυτή η πραγματικότητα απαιτεί πιο στοχευμένες και ισότιμες πολιτικές για το νερό και το εμπόριο που υποστηρίζουν ευάλωτους πληθυσμούς με περιορισμένη προσαρμοστική ικανότητα και προωθούν τη δίκαιη και βιώσιμη παγκόσμια διακυβέρνηση των υδάτων», δήλωσε ο Δρ. Yue Qin, κύριος συγγραφέας της έκθεσης.
Η έκθεση τονίζει ότι οι πολιτικές πρέπει να επικεντρωθούν στον τρόπο με τον οποίο τα αποτελέσματα του εμπορίου επηρεάζουν τους πληθυσμούς με χαμηλότερο εισόδημα, όχι μόνο στη συνολική διαθεσιμότητα νερού. Οι εθνικές στρατηγικές για το νερό μπορούν να μειώσουν την ανισότητα παρέχοντας επιδοτήσεις ή άμεση οικονομική στήριξη σε νοικοκυριά με χαμηλό εισόδημα, περιορίζοντας τις τιμές του νερού ώστε να διατηρούνται προσιτές και επενδύοντας σε τοπικές υποδομές ύδρευσης για την κάλυψη βασικών αναγκών. Από γεωργικής άποψης, βελτιώσεις όπως η στάγδην άρδευση και η στροφή σε καλλιέργειες που καταναλώνουν λιγότερο νερό μπορούν να κάνουν την παραγωγή πιο αποδοτική ως προς το νερό, μετριάζοντας την τοπική έλλειψη και υποστηρίζοντας τους μικρούς αγρότες.
Τα έθνη πρέπει επίσης να αναπτύξουν στρατηγικά τις πολιτικές τους για το εμπόριο τροφίμων, τονίζει η έκθεση. Η διαφοροποίηση των εισαγωγών καλλιεργειών και των εμπορικών εταίρων μπορεί να μειώσει την πίεση στις ευάλωτες χώρες, όπως φαίνεται στο παράδειγμα της Κίνας που προσαρμόζει το μείγμα εισαγωγών ρυζιού και σιταριού για να εξισορροπήσει πιο δίκαια τις απαιτήσεις νερού. Επειδή το γεωργικό εμπόριο έχει δημιουργήσει βαθιά αλληλεξάρτηση μεταξύ των εθνών, η συντονισμένη δράση είναι απαραίτητη. Η μελέτη καλεί τις κυβερνήσεις να σχεδιάσουν πολιτικές για το νερό και το εμπόριο που λαμβάνουν ρητά υπόψη τη λειψυδρία και τη δίκαιη κατανομή των οφελών και του κόστους, διασφαλίζοντας ότι το παγκόσμιο εμπόριο υποστηρίζει τη βιώσιμη ανάπτυξη αντί να διευρύνει τις ανισότητες.
Διαβάστε την έκθεση του UNU:
Qin, Y., Gu, W., AghaKouchak, A., Liu, Y., Madani, K., Ni, J. (2025). Ανισότητα νερού στο παγκόσμιο αγροτικό εμπόριο. Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο των Ηνωμένων Εθνών για το νερό, το περιβάλλον και την υγεία (UNU-INWEH), Richmond Hill, Οντάριο, Καναδάς, doi: 10.53328/INR25AMG001
