Η ποιότητα και η αυθεντικότητα του εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου αποτελούν βασικά στοιχεία της ευρωπαϊκής αγροδιατροφικής πολιτικής, με τις Προστατευόμενες Ονομασίες Προέλευσης (ΠΟΠ – Protected Designation of Origin, PDO) να λειτουργούν ως ένα από τα σημαντικότερα συστήματα πιστοποίησης προϊόντων που συνδέονται με συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή. Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες ελαιοπαραγωγικές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και διαθέτει σήμερα 19 καταχωρισμένες Προστατευόμενες Ονομασίες Προέλευσης (ΠΟΠ) για το ελαιόλαδο, γεγονός που αποτυπώνει τη στενή σύνδεση της παραγωγής με τη γεωγραφική προέλευση, τις τοπικές ποικιλίες και τις παραδοσιακές μεθόδους καλλιέργειας και ελαιοποίησης. Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν καταχωριστεί συνολικά 115 ΠΟΠ ελαιόλαδα, τα οποία αποτελούν βασικό εργαλείο πιστοποίησης της αυθεντικότητας και της ποιότητας των προϊόντων.
Νέα επιστημονική μελέτη εξετάζει κατά πόσο οι ισχύουσες προδιαγραφές των ευρωπαϊκών ΠΟΠ ελαιολάδων εξακολουθούν να ανταποκρίνονται στις σύγχρονες δυνατότητες παραγωγής και στα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα. Η μελέτη με τίτλο «Protected designation of origin in EU olive oils: Rethinking quality differentiation, regulatory frameworks and future challenges» δημοσιεύθηκε στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Food Research International.
Αντικείμενο της έρευνας ήταν η συνολική αξιολόγηση των ΠΟΠ εξαιρετικών παρθένων ελαιολάδων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μέσω συνδυασμού βιβλιομετρικής ανάλυσης, αξιολόγησης του κανονιστικού πλαισίου και μετα-ανάλυσης δημοσιευμένων επιστημονικών δεδομένων. Οι ερευνητές εξέτασαν την εξέλιξη της επιστημονικής παραγωγής γύρω από τις γεωγραφικές ενδείξεις στο ελαιόλαδο, την πορεία καταχώρισης των ΠΟΠ προϊόντων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς και τη σχέση μεταξύ των ποιοτικών ορίων που προβλέπονται στις προδιαγραφές των ΠΟΠ και των ορίων που ισχύουν στη σχετική ευρωπαϊκή νομοθεσία.
Σύμφωνα με τη μελέτη, η επιστημονική έρευνα για τις γεωγραφικές ενδείξεις στο ελαιόλαδο παρουσιάζει σημαντική αύξηση κατά την τελευταία δεκαετία. Η μεγαλύτερη ερευνητική δραστηριότητα προέρχεται από μεσογειακές χώρες με ισχυρή παραγωγή ελαιολάδου, κυρίως την Ιταλία και την Ισπανία, ενώ τα τελευταία χρόνια αυξάνεται το ενδιαφέρον για ζητήματα βιωσιμότητας, περιβαλλοντικής διαχείρισης και συμπεριφοράς των καταναλωτών.
Η ανάλυση των καταχωρισμένων ΠΟΠ ελαιολάδων έδειξε ότι σήμερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχουν 115 καταχωρισμένες Προστατευόμενες Ονομασίες Προέλευσης για το ελαιόλαδο. Από αυτές, το 79% είχε καταχωριστεί πριν από το 2010, γεγονός που υποδηλώνει περιορισμένη εξέλιξη στον αριθμό νέων καταχωρίσεων τα τελευταία χρόνια.
Η μελέτη εξετάζει επίσης τις προδιαγραφές που ισχύουν για βασικούς δείκτες ποιότητας του εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου, όπως η ελεύθερη οξύτητα, ο αριθμός υπεροξειδίων και οι δείκτες υπεριώδους απορρόφησης K232 και K268/270. Οι συγγραφείς διαπιστώνουν ότι αρκετές προδιαγραφές ΠΟΠ προβλέπουν αυστηρότερα όρια για την οξύτητα και τον αριθμό υπεροξειδίων σε σχέση με τις γενικές απαιτήσεις της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, ενώ αντίστοιχη διαφοροποίηση δεν παρατηρείται για όλους τους υπόλοιπους χημικούς δείκτες.
Κεντρικό στοιχείο της έρευνας αποτελεί η μετα-ανάλυση δημοσιευμένων αναλυτικών δεδομένων για εξαιρετικά παρθένα ελαιόλαδα που φέρουν πιστοποίηση ΠΟΠ. Οι αναλυτικές τιμές των εξεταζόμενων ποιοτικών παραμέτρων βρίσκονται σταθερά κάτω από τα ανώτατα όρια που προβλέπονται στις ισχύουσες προδιαγραφές. Οι ερευνητές αναφέρουν ότι τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν πως τα σημερινά ΠΟΠ εξαιρετικά παρθένα ελαιόλαδα εμφανίζουν καλύτερες επιδόσεις από εκείνες που απαιτούνται για τη συμμόρφωση με τις υφιστάμενες προδιαγραφές.
Η εργασία εξετάζει ακόμη την εξέλιξη του ευρωπαϊκού κανονιστικού πλαισίου για τις γεωγραφικές ενδείξεις. Γίνεται αναφορά στον Κανονισμό (ΕΕ) 2024/1143, ο οποίος εισάγει αλλαγές στη διαχείριση των γεωγραφικών ενδείξεων, ενισχύει τον ρόλο των ομάδων παραγωγών, απλοποιεί τις διαδικασίες τροποποίησης των προδιαγραφών των προϊόντων και προβλέπει τη δυνατότητα ενσωμάτωσης περιβαλλοντικών, κοινωνικών και οικονομικών δεσμεύσεων βιωσιμότητας στις προδιαγραφές των ΠΟΠ προϊόντων.
Στην εισαγωγή της μελέτης επισημαίνεται επίσης ότι, παρά την πρόοδο της επιστημονικής γνώσης και της τεχνολογίας παραγωγής ελαιολάδου, μόνο το 44% των προδιαγραφών των ΠΟΠ ελαιολάδων της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει τροποποιηθεί μετά την αρχική καταχώρισή του, σύμφωνα με στοιχεία της ευρωπαϊκής βάσης δεδομένων eAmbrosia.
Οι συγγραφείς εξετάζουν ακόμη τις μελλοντικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο τομέας των ΠΟΠ ελαιολάδων, όπως οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην ελαιοκαλλιέργεια, η προσαρμογή των συστημάτων παραγωγής, η αξιοποίηση νέων τεχνολογιών, η ενίσχυση της βιωσιμότητας και η διατήρηση της αξιοπιστίας των συστημάτων πιστοποίησης για τους παραγωγούς και τους καταναλωτές.
Σύμφωνα με τα αποτελέσματα που παρουσιάζονται στη δημοσίευση, οι ερευνητές θεωρούν ότι η επικαιροποίηση των προδιαγραφών των ΠΟΠ εξαιρετικών παρθένων ελαιολάδων με βάση τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα μπορεί να ενισχύσει τη λειτουργία του συστήματος πιστοποίησης ως μηχανισμού διαφοροποίησης της ποιότητας, να υποστηρίξει την καινοτομία και να συμβάλει στην προσαρμογή του ευρωπαϊκού τομέα ελαιολάδου στις σύγχρονες απαιτήσεις της αγοράς και της βιώσιμης αγροδιατροφικής παραγωγής.
