Η 5η έκδοση των Συχνών Ερωτήσεων για τον Κανονισμό της ΕΕ κατά της αποψίλωσης αποσαφηνίζει κρίσιμα ζητήματα για καφέ, κακάο, σοκολάτα, σόγια, φοινικέλαιο και βοοειδή, αλλά και για τις υποχρεώσεις παραγωγών, μεταποιητών, εισαγωγέων και εμπόρων.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει διαθέσει την 5η έκδοση των Συχνών Ερωτήσεων για την εφαρμογή του EU Deforestation Regulation (EUDR), με την ελληνική έκδοση να προσφέρει στις εγχώριες επιχειρήσεις ένα αναλυτικό εργαλείο για την προετοιμασία τους ενόψει της εφαρμογής του Κανονισμού. Το κείμενο αριθμεί 117 σελίδες και ενσωματώνει νέες και επικαιροποιημένες απαντήσεις σε πρακτικά ζητήματα που έχουν προκύψει στην αγορά. Οι διευκρινίσεις καλύπτουν, μεταξύ άλλων, την ιχνηλασιμότητα και τον γεωεντοπισμό, το πεδίο εφαρμογής, τις διαφορετικές κατηγορίες επιχειρήσεων, τη δέουσα επιμέλεια, το Πληροφοριακό Σύστημα, τις μεταβατικές περιόδους και τις κυρώσεις.
Για τη βιομηχανία τροφίμων, το ενδιαφέρον είναι ιδιαίτερο. Κακάο, καφές, φοινικέλαιο, σόγια και βοοειδή περιλαμβάνονται στα επτά βασικά εμπορεύματα του EUDR, μαζί με το καουτσούκ και την ξυλεία. Η εφαρμογή του Κανονισμού δεν εξαρτάται, ωστόσο, μόνο από την πρώτη ύλη που περιέχει ένα τρόφιμο. Κρίσιμος παραμένει ο ακριβής κωδικός του προϊόντος που περιλαμβάνεται στο Παράρτημα Ι.
Από τη θεωρία στην αλυσίδα εφοδιασμού
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία των FAQ είναι η σαφέστερη διάκριση μεταξύ των διαφορετικών οικονομικών φορέων που συμμετέχουν στην ίδια αλυσίδα. Η Επιτροπή διακρίνει τρεις βασικές κατηγορίες: τους φορείς εκμετάλλευσης, τους κατάντη φορείς εκμετάλλευσης και τους εμπόρους. Φορέας εκμετάλλευσης είναι το φυσικό ή νομικό πρόσωπο που διαθέτει για πρώτη φορά σχετικό προϊόν στην αγορά της ΕΕ ή το εξάγει. Ως παραδείγματα αναφέρονται ένας εισαγωγέας κόκκων κακάου και ένας κτηνοτρόφος στην ΕΕ που εκτρέφει και διαθέτει βοοειδή.
Κατάντη φορέας εκμετάλλευσης είναι, αντίθετα, η επιχείρηση που διαθέτει ή εξάγει σχετικό προϊόν το οποίο παράγεται χρησιμοποιώντας άλλα σχετικά προϊόντα που έχουν ήδη καλυφθεί από δήλωση δέουσας επιμέλειας ή απλουστευμένη δήλωση. Η ίδια η Επιτροπή χρησιμοποιεί το παράδειγμα παραγωγού σοκολάτας που αγοράζει κόκκους κακάου από εισαγωγέα και τους μεταποιεί σε σοκολάτα.
Οι έμποροι αποτελούν την τρίτη κατηγορία και είναι οι επιχειρήσεις που καθιστούν διαθέσιμα στην αγορά σχετικά προϊόντα χωρίς να είναι φορείς εκμετάλλευσης ή κατάντη φορείς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί λιανοπωλητής που πωλεί σοκολάτα την οποία έχει παρασκευάσει άλλος παραγωγός. Η διάκριση έχει ουσιαστική σημασία, καθώς οι υποχρεώσεις δεν είναι ίδιες για όλους και διαφοροποιούνται περαιτέρω ανάλογα με το μέγεθος της επιχείρησης.
Το παράδειγμα του καφέ: πότε ο καβουρδιστής γίνεται «κατάντη φορέας»
Οι FAQ περιλαμβάνουν ένα εξαιρετικά πρακτικό παράδειγμα για τον κλάδο του καφέ, το οποίο δείχνει τη σημασία της τελωνειακής ταξινόμησης. Μία εταιρεία εισάγει στην ΕΕ μη καβουρδισμένο καφέ με καφεΐνη, κωδικού ΣΟ 0901 11 00. Μία δεύτερη εταιρεία αγοράζει τον καφέ και τον καβουρδίζει, με αποτέλεσμα να παράγεται προϊόν κωδικού ΣΟ 0901 21 00. Η πρώτη εταιρεία χαρακτηρίζεται φορέας εκμετάλλευσης και η δεύτερη κατάντη φορέας εκμετάλλευσης. Εάν όμως η δεύτερη επιχείρηση μεταπωλούσε απλώς τον πράσινο καφέ χωρίς μεταποίηση που να προκαλεί αλλαγή του κωδικού εμπορεύματος, θα χαρακτηριζόταν έμπορος.
Για καφεκοπτεία, βιομηχανίες καφέ, εισαγωγείς και επιχειρήσεις συμβατικής παραγωγής, το παράδειγμα δείχνει ότι ο ρόλος τους στον EUDR δεν μπορεί να προσδιοριστεί απλώς από το εάν «αγοράζουν» ή «πουλούν» καφέ. Η μεταποίηση και η αλλαγή του κωδικού ΣΟ μπορούν να αλλάξουν την κατηγορία στην οποία υπάγεται η επιχείρηση και, κατ’ επέκταση, τις υποχρεώσεις της.
Τι ισχύει για κακάο και σοκολάτα στη μεταβατική περίοδο
Ιδιαίτερη σημασία για τη βιομηχανία σοκολάτας έχει η αντιμετώπιση πρώτων υλών και ενδιάμεσων προϊόντων που είχαν ήδη διατεθεί στην αγορά της ΕΕ πριν από την έναρξη εφαρμογής του Κανονισμού. Η Επιτροπή χρησιμοποιεί ως παράδειγμα βούτυρο κακάου με κωδικό ΣΟ 1804, το οποίο έχει διατεθεί στην αγορά της ΕΕ κατά τη μεταβατική περίοδο και στη συνέχεια χρησιμοποιείται για την παραγωγή σοκολάτας του κωδικού ΣΟ 1806, η οποία διατίθεται μετά τις 30 Δεκεμβρίου 2026.
Στην περίπτωση αυτή, οι υποχρεώσεις των κατάντη επιχειρήσεων περιορίζονται στη συγκέντρωση επαρκώς πειστικών και επαληθεύσιμων στοιχείων που αποδεικνύουν ότι το βούτυρο κακάου είχε διατεθεί στην αγορά πριν από την έναρξη εφαρμογής. Αντίθετα, για τμήματα του τελικού προϊόντος που έχουν παραχθεί με σχετικά προϊόντα τα οποία διατέθηκαν στην αγορά από τις 30 Δεκεμβρίου 2026, εφαρμόζονται οι κανονικές υποχρεώσεις του EUDR. Συνεπώς μια βιομηχανία μπορεί να χρειάζεται να διαχειρίζεται ταυτόχρονα πρώτες ύλες ή ενδιάμεσα προϊόντα διαφορετικού κανονιστικού καθεστώτος.
Τα παλιά αποθέματα χρειάζονται αποδείξεις
Το ζήτημα των αποθεμάτων είναι από τα σημεία που απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή πριν από την έναρξη εφαρμογής. Για εισαγόμενα προϊόντα, η τελωνειακή διασάφηση μπορεί να γίνει δεκτή ως απόδειξη ότι το σχετικό προϊόν είχε διατεθεί στην αγορά της ΕΕ πριν από την ημερομηνία εφαρμογής. Για προϊόντα που παράγονται εντός ΕΕ μπορούν να χρησιμοποιηθούν, ανάλογα με την περίπτωση, έγγραφα που συνδέονται με την παραγωγή ή την πώληση.
Στα αποδεικτικά που αναφέρουν οι FAQ περιλαμβάνονται τιμολόγια, συμβάσεις, παραγγελίες, δελτία παράδοσης, CMR, φορτωτικές, αεροπορικές φορτωτικές και άλλα έγγραφα μεταφοράς που μπορούν να συνδεθούν άμεσα με το συγκεκριμένο προϊόν. Για προϊόντα που εμπίπτουν στη μεταβατική περίοδο δεν απαιτείται υποβολή δήλωσης δέουσας επιμέλειας στο Πληροφοριακό Σύστημα. Αυτό δημιουργεί ένα πρακτικό έργο για τις επιχειρήσεις τροφίμων πριν από το τέλος του έτους: να μπορούν να διαχωρίζουν και να τεκμηριώνουν ποια αποθέματα είχαν ήδη διατεθεί στην ευρωπαϊκή αγορά πριν από την έναρξη εφαρμογής και ποια εισήλθαν αργότερα.
Η αλλαγή κωδικού ΣΟ αποκτά κανονιστική σημασία
Οι διευκρινίσεις επιβεβαιώνουν παράλληλα πόσο σημαντική είναι η τελωνειακή ταξινόμηση για τον EUDR. Η αλλαγή του κωδικού ΕΣ ή ΣΟ ενός προϊόντος που είχε ήδη διατεθεί στην αγορά μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα η εταιρεία που διαθέτει το νέο παράγωγο προϊόν να χαρακτηρίζεται κατάντη φορέας εκμετάλλευσης. Για μια επιχείρηση τροφίμων, συνεπώς, η χαρτογράφηση του EUDR δεν πρέπει να γίνεται μόνο σε επίπεδο συστατικών. Χρειάζεται αντιστοίχιση πρώτων υλών, ενδιάμεσων και τελικών προϊόντων με τους πραγματικούς κωδικούς ΕΣ/ΣΟ και με τον τρόπο που αυτά κινούνται στην αλυσίδα. Το σημείο είναι ιδιαίτερα κρίσιμο για σοκολάτα, καφέ και άλλα προϊόντα στα οποία η μεταποίηση μπορεί να δημιουργεί διαφορετικό σχετικό προϊόν.
Η χώρα παραγωγής δεν είναι η χώρα μεταποίησης
Οι FAQ δίνουν επίσης σαφέστερη απάντηση για το ποια νομοθεσία πρέπει να εξετάζεται όταν ένα προϊόν περνά από περισσότερες χώρες πριν φθάσει στην ΕΕ. Η «χώρα παραγωγής» είναι εκείνη στην οποία παράχθηκε το σχετικό βασικό προϊόν. Η Επιτροπή χρησιμοποιεί το παράδειγμα σόγιας που συγκομίζεται στη χώρα Α, μεταποιείται σε άλευρο στη χώρα Β και τελικά διατίθεται στην αγορά της ΕΕ στη χώρα Γ. Για την απαίτηση νομιμότητας του EUDR κρίσιμη είναι η σχετική νομοθεσία της χώρας παραγωγής, δηλαδή της χώρας Α.
Η τεκμηρίωση μπορεί να περιλαμβάνει επίσημα έγγραφα δημόσιων αρχών, συμβάσεις, δικαστικές αποφάσεις, αξιολογήσεις επιπτώσεων ή ελέγχους, με τον φορέα να πρέπει να εξετάζει εάν τα στοιχεία είναι επαληθεύσιμα και αξιόπιστα. Για τις επιχειρήσεις τροφίμων αυτό σημαίνει ότι η χώρα του άμεσου προμηθευτή ή του τελευταίου μεταποιητή δεν αρκεί για την αξιολόγηση του EUDR.
Η δέουσα επιμέλεια δεν είναι ένα ακόμη checklist προμηθευτών
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η δέουσα επιμέλεια του EUDR περιλαμβάνει συλλογή πληροφοριών, αξιολόγηση κινδύνου και, όπου χρειάζεται, μέτρα μετριασμού, με τελικό στόχο να έχει διαπιστωθεί μηδενικός ή αμελητέος κίνδυνος πριν από τη διάθεση ή την εξαγωγή του προϊόντος. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τα συστήματα supplier approval που χρησιμοποιούν ήδη οι βιομηχανίες τροφίμων. Ένα ερωτηματολόγιο προμηθευτή, ένα πιστοποιητικό βιωσιμότητας ή μια συμβατική δήλωση δεν αρκούν αυτομάτως για τη συμμόρφωση. Οι επιχειρήσεις πρέπει να μπορούν να συλλέγουν και να αξιολογούν τα στοιχεία που απαιτεί ο Κανονισμός για τα προϊόντα για τα οποία έχουν οι ίδιες υποχρέωση δέουσας επιμέλειας.
Ποιος βλέπει τα δεδομένα γεωεντοπισμού
Ένα ακόμη πρακτικό ζήτημα αφορά τη ροή των δεδομένων μέσα στην εφοδιαστική αλυσίδα. Οι FAQ διευκρινίζουν ότι οι ανάντη φορείς εκμετάλλευσης μπορούν να αποφασίζουν εάν οι πληροφορίες γεωεντοπισμού που περιλαμβάνονται στις δηλώσεις δέουσας επιμέλειας —ή οι σχετικές πληροφορίες διεύθυνσης στις απλουστευμένες δηλώσεις— θα είναι ορατές σε κατάντη φορείς και εμπόρους που δεν είναι ΜΜΕ και διαθέτουν τους σχετικούς αριθμούς αναφοράς, αναγνωριστικούς κωδικούς και αριθμούς επαλήθευσης.
Επομένως, η διαβίβαση ενός αριθμού αναφοράς στην επόμενη εταιρεία της αλυσίδας δεν πρέπει να συγχέεται με την ανεξέλεγκτη διαβίβαση όλων των πρωτογενών γεωγραφικών δεδομένων. Το ζήτημα αφορά τόσο την τεχνική διασύνδεση των εταιρικών συστημάτων όσο και τις συμβατικές σχέσεις μεταξύ προμηθευτών και πελατών.
Τι πρέπει να κάνουν οι κατάντη επιχειρήσεις
Η 5η έκδοση περιλαμβάνει νέες ερωτήσεις ειδικά για τις υποχρεώσεις των downstream operators και των traders, καθώς και για το τι πρέπει να κάνουν όταν υπάρχουν ενδείξεις μη συμμόρφωσης στην αλυσίδα. Η Επιτροπή διευκρινίζει πλέον ότι οι μη ΜΜΕ κατάντη φορείς και έμποροι, όταν λαμβάνουν ή πληροφορούνται στοιχεία που υποδεικνύουν τεκμηριωμένη ανησυχία για μη συμμόρφωση, πρέπει να επαληθεύουν ότι η δέουσα επιμέλεια πραγματοποιήθηκε ανάντη και ότι διαπιστώθηκε μηδενικός ή αμελητέος κίνδυνος. Άρα ο EUDR δεν λειτουργεί ως σύστημα στο οποίο κάθε εταιρεία μπορεί απλώς να παραλαμβάνει έναν αριθμό δήλωσης από τον προηγούμενο προμηθευτή και να θεωρεί ότι το θέμα έκλεισε.
Νέες διευκρινίσεις και για το ηλεκτρονικό εμπόριο
Η νέα έκδοση επεκτείνεται και στις διαδικτυακές πωλήσεις. Περιλαμβάνει ξεχωριστές νέες ερωτήσεις για την εφαρμογή του EUDR στο ηλεκτρονικό εμπόριο, για τις πωλήσεις B2B και B2C, για τις διαδικτυακές αγορές και ακόμη και για το εάν ένας καταναλωτής μπορεί να χαρακτηριστεί φορέας εκμετάλλευσης σε συγκεκριμένες περιπτώσεις εισαγωγών μέσω ηλεκτρονικών πωλήσεων. Το θέμα ενδιαφέρει ιδιαίτερα εταιρείες τροφίμων και εξειδικευμένους εμπόρους που πραγματοποιούν απευθείας διασυνοριακές πωλήσεις προϊόντων όπως καφές και σοκολάτα.
Απλούστευση για πολύ μικρούς και μικρούς πρωτογενείς φορείς
Μεγάλο μέρος των νέων FAQ αφορά τους πολύ μικρούς και μικρούς πρωτογενείς φορείς εκμετάλλευσης, τους λεγόμενους MSPO. Οι νέες ερωτήσεις εξηγούν ποιος μπορεί να χαρακτηριστεί MSPO, πώς αντιμετωπίζονται συνεταιρισμοί και ενώσεις, τι συμβαίνει όταν μια επιχείρηση αλλάζει μέγεθος και πότε μπορεί να χρησιμοποιηθεί ταχυδρομική διεύθυνση αντί γεωεντοπισμού γεωτεμαχίων ή εγκαταστάσεων. Η διάκριση έχει σημασία και για μεγαλύτερες εταιρείες τροφίμων που αγοράζουν από μικρούς πρωτογενείς παραγωγούς, επειδή το καθεστώς του ανάντη προμηθευτή επηρεάζει τη ροή των δεδομένων και των δηλώσεων στην υπόλοιπη αλυσίδα.
Το Πληροφοριακό Σύστημα γίνεται μέρος της καθημερινής συμμόρφωσης
Οι φορείς εκμετάλλευσης πρέπει να είναι καταχωρισμένοι στο Πληροφοριακό Σύστημα πριν από την υποβολή δηλώσεων δέουσας επιμέλειας, εκτός εάν χρησιμοποιούν εξουσιοδοτημένο αντιπρόσωπο, ο οποίος πρέπει αντίστοιχα να είναι εγγεγραμμένος. Οι κατάντη φορείς εκμετάλλευσης και οι έμποροι που δεν είναι ΜΜΕ υποχρεούνται επίσης να πραγματοποιήσουν άπαξ εγγραφή στο Πληροφοριακό Σύστημα. Για τις επιχειρήσεις με μεγάλο αριθμό εισαγωγών, παρτίδων και συναλλαγών, η προετοιμασία δεν αφορά συνεπώς μόνο το regulatory ή sustainability department. Αφορά ERP, master data, τελωνειακά δεδομένα, δικαιώματα χρηστών, interfaces και τη δυνατότητα σύνδεσης μιας εμπορικής παρτίδας με τις αντίστοιχες δηλώσεις.
Οι κρίσιμες ημερομηνίες
Οι ουσιαστικές διατάξεις του EUDR εφαρμόζονται από τις 30 Δεκεμβρίου 2026, ενώ για τις περισσότερες πολύ μικρές και μικρές επιχειρήσεις προβλέπεται εφαρμογή από τις 30 Ιουνίου 2027. Υπάρχει και μία ακόμη υποχρέωση που αφορά τις μεγαλύτερες εταιρείες: οι φορείς εκμετάλλευσης που δεν είναι ΜΜΕ πρέπει να δημοσιεύουν ετήσια έκθεση σχετικά με το σύστημα δέουσας επιμέλειας. Σύμφωνα με τις FAQ, επειδή το 2027 θα είναι το πρώτο έτος εφαρμογής, η πρώτη έκθεση που θα καλύπτει το 2027 θα δημοσιευθεί μετά τις 30 Δεκεμβρίου 2027. Εάν οι ίδιες πληροφορίες έχουν ήδη δημοσιοποιηθεί στο πλαίσιο άλλης σχετικής ευρωπαϊκής νομοθεσίας, όπως η CSRD ή η CSDDD, δεν χρειάζεται να υποβληθούν εκ νέου.
Τι πρέπει να κάνουν τώρα οι επιχειρήσεις τροφίμων
Με λίγους μήνες να απομένουν μέχρι την έναρξη εφαρμογής για τις μεγάλες και μεσαίες επιχειρήσεις, το βάρος μεταφέρεται πλέον στην πρακτική προετοιμασία. Για μια επιχείρηση τροφίμων, τα βασικά βήματα είναι η χαρτογράφηση των πρώτων υλών και των τελικών προϊόντων με βάση τους κωδικούς ΣΟ, ο προσδιορισμός του ρόλου της εταιρείας ανά εμπορική ροή, η αναγνώριση των προμηθευτών από τους οποίους απαιτούνται στοιχεία EUDR και ο έλεγχος του τρόπου με τον οποίο τα δεδομένα αυτά συνδέονται με τις παρτίδες.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται τα αποθέματα της μεταβατικής περιόδου. Οι επιχειρήσεις που θα εξακολουθούν να χρησιμοποιούν μετά τις 30 Δεκεμβρίου κακάο, βούτυρο κακάου, καφέ ή άλλα σχετικά προϊόντα τα οποία είχαν ήδη διατεθεί στην αγορά πρέπει να έχουν οργανώσει από τώρα τα αποδεικτικά στοιχεία που τεκμηριώνουν πότε αυτά μπήκαν στην αγορά της ΕΕ. Παράλληλα, χρειάζεται να επανεξεταστούν οι διαδικασίες έγκρισης και αλλαγής προμηθευτών, οι συμβάσεις, οι προδιαγραφές πρώτων υλών, τα δεδομένα ERP και τα δικαιώματα πρόσβασης στο Πληροφοριακό Σύστημα.
Ο EUDR δεν είναι ένα ακόμη πρότυπο ασφάλειας τροφίμων και δεν αποτελεί επέκταση του HACCP. Είναι κανονιστική υποχρέωση που συνδέει την εμπορική και τελωνειακή ταυτότητα του προϊόντος με την προέλευση της πρώτης ύλης, τη νομιμότητα της παραγωγής, τη γεωγραφική ιχνηλασιμότητα και τον κίνδυνο αποψίλωσης. Αυτό είναι και το βασικό μήνυμα που προκύπτει από τις αναλυτικές FAQ της Επιτροπής: για τη βιομηχανία τροφίμων, η συμμόρφωση με τον EUDR δεν μπορεί να ανατεθεί αποκλειστικά σε ένα τμήμα ποιότητας ή βιωσιμότητας. Απαιτεί συνεργασία προμηθειών, τελωνείων, παραγωγής, εφοδιαστικής αλυσίδας, κανονιστικής συμμόρφωσης, νομικής υπηρεσίας και πληροφορικής.
Η ελληνική έκδοση των FAQ κάνει πλέον αυτή την ιδιαίτερα σύνθετη καθοδήγηση άμεσα προσβάσιμη και στα ελληνικά. Δεν αλλάζει τον ίδιο τον Κανονισμό και, όπως επισημαίνει η Επιτροπή, οι FAQ αποτελούν έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της και δεν έχουν δεσμευτική νομική ισχύ. Προσφέρουν όμως κάτι κρίσιμο λίγους μήνες πριν από την εφαρμογή: συγκεκριμένες απαντήσεις για το πώς μεταφράζεται ο EUDR στις πραγματικές εμπορικές και παραγωγικές ροές των επιχειρήσεων τροφίμων.
