Ανασκόπηση εντόπισε 25 δείκτες που αξιολογούν παράλληλα τη διατροφική αξία και την περιβαλλοντική επίπτωση γευμάτων και δίαιτων
Για χρόνια η ιδέα είναι πως αντί να αξιολογούμε το φαγητό μόνο με βάση τα θρεπτικά του συστατικά ή μόνο με βάση τον αντίκτυπό του στο περιβάλλον, χρειαζόμαστε εργαλεία που να κάνουν και τα δύο ταυτόχρονα. Ερευνητές ανέτρεξαν σε έξι βιβλιογραφικές βάσεις δεδομένων, εξέτασαν 13.634 δημοσιεύσεις και κατέληξαν σε 25 τέτοιους δείκτες, τους οποίους ονόμασαν NECIs, από τα αρχικά των λέξεων Nutritive and Environmental Combined Indices. Τα ευρήματα, που δημοσιεύτηκαν στο PLOS ONE, αποκαλύπτουν έναν κλάδο που βρίσκεται ακόμα στα πρώτα του βήματα, με σημαντικές διαφωνίες ως προς το πώς ακριβώς πρέπει να γίνεται αυτή η μέτρηση. Από τους 25 δείκτες, οι 9 αφορούν αποκλειστικά δίαιτες, οι 6 γεύματα και οι 10 και τα δύο. Οι 17 από αυτούς αναπτύχθηκαν για ευρωπαϊκούς πληθυσμούς, ενώ 24 απευθύνονται σε ενήλικες και μόλις ένας στο γενικό πληθυσμό. Δεκαπέντε αναπτύχθηκαν από μεμονωμένα ιδρύματα και 10 μέσα από συνεργασίες, κυρίως πανεπιστημίων και ερευνητικών φορέων.
Πώς μετρούν τη διατροφή και πώς μετρούν το περιβάλλον
Η διατροφική αξιολόγηση βασίζεται στις περισσότερες περιπτώσεις σε παραλλαγές του λεγόμενου Nutrient Rich Diet score, ενός δείκτη που εξετάζει επιμέρους θρεπτικά συστατικά. Το πιο συνηθισμένο σύστημα υπολογισμού βασίζεται στη μάζα του φαγητού, αν και κάποιοι δείκτες χρησιμοποιούν ενεργειακές μετρήσεις. Λιγότεροι δείκτες αξιολογούν ομάδες τροφίμων ως σύνολο ή συνδυάζουν τις δύο προσεγγίσεις. Για την περιβαλλοντική αξιολόγηση, η πιο διαδεδομένη μέθοδος είναι η ανάλυση κύκλου ζωής των τροφίμων, η οποία εξετάζει τον αντίκτυπο κάθε τροφίμου σε όλα τα στάδια από την παραγωγή ως την κατανάλωση, βασισμένη κυρίως στην ποσότητα του φαγητού. Ωστόσο, εδώ αρχίζουν να εμφανίζονται οι αποκλίσεις, καθώς οι δείκτες διαφέρουν μεταξύ τους στα σύνορα του συστήματος που εξετάζουν, δηλαδή αν υπολογίζουν μόνο τις εκπομπές παραγωγής ή και τη μεταφορά, τη συσκευασία, τη μαγειρική ή ακόμα και τα απόβλητα. Αυτή η διαφορά μόνη της μπορεί να αλλάξει δραστικά το αποτέλεσμα μιας αξιολόγησης.
Δώδεκα από τους 25 δείκτες ενσωματώνουν και επιπλέον διαστάσεις βιωσιμότητας πέρα από την υγεία και το περιβάλλον, συνηθέστερα οικονομικούς και κοινωνικοπολιτισμικούς παράγοντες, όπως το κόστος της δίαιτας και η πολιτισμική αποδοχή της. Κάποιοι παράγουν ένα ενιαίο συνολικό σκορ, ενώ άλλοι παρουσιάζουν χωριστά τη διατροφική και την περιβαλλοντική βαθμολογία, καθιστώντας αδύνατη την απευθείας σύγκριση μεταξύ τους.
Το μεγάλο εμπόδιο
Το κεντρικό εύρημα της ανασκόπησης δεν είναι η ύπαρξη των 25 δεικτών αυτή καθεαυτή, αλλά η εκτεταμένη μεθοδολογική ανομοιογένεια που παρατηρείται μεταξύ τους. Διαφέρουν στις μεθόδους βαθμολόγησης, στις λειτουργικές μονάδες μέτρησης, στα κριτήρια κατάταξης, στις προσεγγίσεις στάθμισης και στους τρόπους παρουσίασης αποτελεσμάτων. Αυτό σημαίνει ότι το ίδιο γεύμα μπορεί να λάβει πολύ διαφορετικές βαθμολογίες ανάλογα με τον δείκτη που χρησιμοποιείται, κάτι που υπονομεύει την αξιοπιστία τους ως εργαλεία πολιτικής ή επισήμανσης. Ως προς την αναπαραγωγιμότητα, 21 δείκτες θεωρούνται πλήρως αναπαραγώγιμοι, ένας ενδεχομένως και ένας όχι. Αυτό είναι ενθαρρυντικό, αλλά δεν λύνει το πρόβλημα της συγκρισιμότητας. Οι ερευνητές καταλήγουν με σαφή πρόταση, καθώς απαιτείται εναρμόνιση κριτηρίων ώστε οι δείκτες να μπορούν να συγκριθούν μεταξύ τους και να χρησιμεύσουν ουσιαστικά στη χάραξη πολιτικής, στην ανάπτυξη διατροφικών οδηγιών, στη λήψη αποφάσεων και στην ενημέρωση των καταναλωτών. Χωρίς αυτή την εναρμόνιση, τα 25 εργαλεία παραμένουν 25 διαφορετικές γλώσσες για να πούμε το ίδιο πράγμα, χωρίς να μπορούμε να το πούμε μαζί.
