Το παγκόσμιο σύστημα τροφίμων δεν κινείται με την ταχύτητα που απαιτείται για την επίτευξη των διεθνών στόχων του 2030, σύμφωνα με τη νεότερη αξιολόγηση της Food Systems Countdown Initiative. Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο Nature Food, εξετάζει 197 χώρες και 44 δείκτες οι οποίοι καλύπτουν πέντε βασικές διαστάσεις των συστημάτων τροφίμων, από τη διατροφή και την υγεία μέχρι το περιβάλλον, τα εισοδήματα, τη διακυβέρνηση και την ανθεκτικότητα. Η νέα ανάλυση διαφέρει από προηγούμενες αξιολογήσεις επειδή δεν εξετάζει μόνο αν ένας δείκτης κινείται προς τη σωστή ή τη λάθος κατεύθυνση. Οι ερευνητές προσπάθησαν να μετρήσουν πόσο μακριά βρίσκεται κάθε χώρα από έναν συγκεκριμένο στόχο ή σημείο αναφοράς και πόσο γρήγορα θα πρέπει να αλλάξει η κατάσταση για να επιτευχθεί μέχρι το 2030. Η προσέγγιση αυτή αποτυπώνει μεγαλύτερες αποκλίσεις από εκείνες που θα μπορούσαν να φανούν μόνο μέσα από μια γενική θετική ή αρνητική τάση.
Μόνο ένας δείκτης βρίσκεται σε τροχιά
Η εικόνα που προκύπτει είναι ιδιαίτερα προβληματική για τους περισσότερους από τους βασικούς στόχους. Από τους 30 δείκτες για τους οποίους αξιολογήθηκε η επίτευξη συγκεκριμένου παγκόσμιου στόχου ή σημείου αναφοράς, μόνο ένας έχει ήδη επιτευχθεί από την πλειονότητα των χωρών. Πρόκειται για τις συνδρομές κινητής τηλεφωνίας, οι οποίες χρησιμοποιούνται ως έμμεσος δείκτης συνδεσιμότητας και ανθεκτικότητας. Για 22 από τους 30 δείκτες, λιγότερες από μία στις τρεις χώρες αναμένεται να πετύχουν τον αντίστοιχο στόχο ή σημείο αναφοράς μέχρι το 2030, εφόσον συνεχιστεί η σημερινή πορεία. Το εύρημα αφορά διαφορετικές πτυχές των συστημάτων τροφίμων και δεν περιορίζεται στην παραγωγή ή στην κατανάλωση τροφίμων. Περιλαμβάνει ζητήματα που συνδέονται με την οικονομική πρόσβαση σε υγιεινή διατροφή, την επισιτιστική ασφάλεια, την περιβαλλοντική επιβάρυνση και τη λειτουργία των θεσμών. Ιδιαίτερα μεγάλη είναι η απόσταση στην περίπτωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου από τα συστήματα τροφίμων. Ο παγκόσμιος μέσος όρος βρίσκεται περίπου 75% μακριά από τον σχετικό στόχο, ενώ με τον σημερινό ρυθμό αλλαγής καμία χώρα στον κόσμο δεν προβλέπεται να πετύχει τον συγκεκριμένο στόχο μέχρι το 2030. Η εκτίμηση αφορά το σύνολο του συστήματος τροφίμων και επομένως συνδέεται με δραστηριότητες σε ολόκληρη την αλυσίδα, από την παραγωγή έως τη διανομή και την κατανάλωση.
Η αξιολόγηση καταγράφει παράλληλα δείκτες στους οποίους η κατάσταση δεν βελτιώνεται απλώς με μικρότερο ρυθμό από τον απαιτούμενο, αλλά κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται οι πωλήσεις υπερεπεξεργασμένων τροφίμων, η χρήση νερού στη γεωργία, η χρήση φυτοφαρμάκων, η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών, η λογοδοσία των κυβερνήσεων και οι μεταβολές στις εκπομπές που συνδέονται με τα συστήματα τροφίμων.
Μεγάλες αποκλίσεις από τους στόχους ανά περιοχή
Οι διαφορές μεταξύ των περιοχών είναι σημαντικές, όμως η αξιολόγηση δείχνει ότι καμία περιοχή δεν βρίσκεται συνολικά σε ασφαλή πορεία προς το 2030. Στην Αφρική, για παράδειγμα, θα απαιτούνταν βελτίωση τουλάχιστον 15% έως 20% κάθε χρόνο σε 23 διαφορετικούς δείκτες ώστε να επιτευχθούν οι αντίστοιχοι στόχοι. Πρόκειται για ρυθμό αλλαγής που απέχει σημαντικά από την τρέχουσα πορεία των περισσότερων χωρών της ηπείρου. Στην Ασία, η κατάσταση της επισιτιστικής ανασφάλειας απαιτεί ακόμη μεγαλύτερη επιτάχυνση. Σύμφωνα με την αξιολόγηση, θα χρειαζόταν μείωση της επισιτιστικής ανασφάλειας κατά περισσότερο από 63% κάθε χρόνο για να επιτευχθεί ο αντίστοιχος στόχος του 2030. Η εκτίμηση αυτή δείχνει τη διαφορά ανάμεσα στη σημερινή μεταβολή και στον ρυθμό που θα απαιτούνταν για να καλυφθεί εγκαίρως η απόσταση από τον στόχο.
Ούτε οι χώρες υψηλού εισοδήματος βρίσκονται εκτός της προβληματικής εικόνας. Στην Ευρώπη, 19 δείκτες παραμένουν εκτός τροχιάς για το 2030, σύμφωνα με την αξιολόγηση. Επομένως, η οικονομική ανάπτυξη μιας χώρας δεν συνεπάγεται αυτόματα ότι το σύστημα τροφίμων της πλησιάζει όλους τους στόχους που έχουν τεθεί για την υγεία, το περιβάλλον, την ασφάλεια τροφίμων και τη διακυβέρνηση. Η μελέτη καταγράφει ωστόσο και περιπτώσεις όπου η απόσταση από έναν παγκόσμιο στόχο μπορεί να είναι παραπλανητική όταν δεν λαμβάνονται υπόψη οι περιφερειακές διαφορές. Για παράδειγμα, οι αφρικανικές χώρες απέχουν κατά μέσο όρο 58,7% από το παγκόσμιο σημείο αναφοράς για την οικονομική προσιτότητα μιας υγιεινής διατροφής. Όταν όμως η σύγκριση γίνεται με ένα περιφερειακό σημείο αναφοράς, που βασίζεται στο μέσο επίπεδο του καλύτερου 20% των αφρικανικών χωρών, η απόσταση περιορίζεται στο 32,2%. Η διαφορά αυτή δείχνει γιατί οι ερευνητές χρησιμοποίησαν παράλληλα παγκόσμια και περιφερειακά σημεία αναφοράς.
Οι εκπομπές και η διατροφή στο επίκεντρο
Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα που αναδεικνύει η αξιολόγηση αφορά την περιβαλλοντική επίδραση του τρόπου με τον οποίο παράγονται και καταναλώνονται τα τρόφιμα. Οι εκπομπές των συστημάτων τροφίμων αποτελούν έναν από τους δείκτες με τη μεγαλύτερη απόσταση από τον στόχο, ενώ παράλληλα η χρήση γεωργικού νερού και φυτοφαρμάκων κινείται σε ορισμένες περιπτώσεις προς ανεπιθύμητη κατεύθυνση.
Η αξιολόγηση παρακολουθεί δείκτες που αφορούν τι τρώνε οι πληθυσμοί, την ποιότητα της διατροφής και την πρόσβαση σε υγιεινά τρόφιμα, καθώς η αλλαγή των συστημάτων τροφίμων δεν αφορά μόνο την παραγωγή περισσότερων τροφίμων. Η οικονομική δυνατότητα των καταναλωτών να αποκτήσουν υγιεινή διατροφή και η εξέλιξη της επισιτιστικής ανασφάλειας αποτελούν επίσης βασικά στοιχεία της συνολικής εικόνας. Παράλληλα, η αύξηση των πωλήσεων υπερεπεξεργασμένων τροφίμων καταγράφεται μεταξύ των δεικτών που κινούνται προς ανεπιθύμητη κατεύθυνση. Η συγκεκριμένη εξέλιξη εξετάζεται μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της διατροφής και της υγείας και αποτελεί έναν από τους δείκτες που, σύμφωνα με την αξιολόγηση, δεν ακολουθούν την επιθυμητή πορεία. Οι ερευνητές επισημαίνουν επίσης τη σημασία της διακυβέρνησης, καθώς οι δείκτες που αφορούν την αποτελεσματικότητα των κυβερνήσεων, τη λογοδοσία και τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών συνδέονται με πολλές από τις υπόλοιπες διαστάσεις των συστημάτων τροφίμων. Στην αξιολόγηση, η βελτίωση αυτών των παραμέτρων παρουσιάζεται ως παράγοντας που μπορεί να επηρεάσει ταυτόχρονα περισσότερους από έναν στόχους.
Παρότι η συνολική εικόνα για το 2030 είναι αρνητική, η μελέτη δεν καταγράφει αποκλειστικά αποτυχίες. Περίπου οι μισοί από τους δείκτες που εξετάστηκαν παρουσιάζουν παγκοσμίως επιθυμητή κατεύθυνση, ενώ για επτά από τους 33 δείκτες που χρησιμοποιούνται στην ευρύτερη αξιολόγηση του συστήματος τουλάχιστον το ένα τρίτο των χωρών βρίσκεται ήδη σε τροχιά επίτευξης του αντίστοιχου στόχου.
