Η απάτη στα τρόφιμα κοστίζει στη βρετανική οικονομία από 0,4 έως 2 δισεκατομμύρια λίρες τον χρόνο, σύμφωνα με νέα μελέτη που ανέπτυξε ένα μοντέλο ειδικά για την εκτίμηση του οικονομικού αντίκτυπου της νοθείας και της παραπλάνησης στην αγορά τροφίμων. Η έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο Journal of Economic Criminology, επιχειρεί να υπολογίσει όχι μόνο τις άμεσες οικονομικές απώλειες των θυμάτων, αλλά και το κόστος για το κράτος, την αγορά και τις ίδιες τις επιχειρήσεις που επενδύουν στην πρόληψη της απάτης. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η πραγματική έκταση του φαινομένου είναι δύσκολο να αποτυπωθεί, καθώς πολλές περιπτώσεις δεν καταγράφονται επισήμως ως απάτη στα τρόφιμα. Ένα περιστατικό μπορεί να αντιμετωπιστεί ως πρόβλημα ποιότητας, παραβίαση των κανόνων ασφάλειας τροφίμων ή εμπορική διαφορά μεταξύ επιχειρήσεων, χωρίς να φτάσει ποτέ στις αρχές ως υπόθεση απάτης. Για τον λόγο αυτό, η νέα μελέτη χρησιμοποίησε διαφορετικές πηγές δεδομένων και ανέπτυξε ένα μοντέλο που επιχειρεί να προσεγγίσει το συνολικό κόστος του φαινομένου.
Πόσο κοστίζει η απάτη στα τρόφιμα
Για την ανάλυσή τους, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν ως βασική μονάδα μέτρησης το «εγκληματικό σχέδιο» και όχι το μεμονωμένο θύμα. Η επιλογή αυτή έχει σημασία επειδή μία οργανωμένη υπόθεση μπορεί να αφορά πολλά προϊόντα, επιχειρήσεις και καταναλωτές σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, με αποτέλεσμα η μέτρηση κάθε περιστατικού ξεχωριστά να μην αποτυπώνει το πραγματικό οικονομικό μέγεθος μιας οργανωμένης δραστηριότητας. Παράλληλα, εισήγαγαν έναν επιπλέον παράγοντα που ονόμασαν «κόστος αγοράς», δηλαδή τη ζημιά που προκαλείται όταν τα παράνομα ή νοθευμένα προϊόντα ανταγωνίζονται τα νόμιμα προϊόντα στην αγορά. Η μελέτη βασίστηκε σε 221 υποθέσεις απάτης στα τρόφιμα που είχαν αναφερθεί στα βρετανικά μέσα ενημέρωσης, με περίπου το 90% να έχει καταγραφεί μετά το 2008. Τα δεδομένα αυτά συμπληρώθηκαν με πληροφορίες από συνεντεύξεις και άλλες πηγές, καθώς οι ερευνητές αντιμετώπισαν σημαντικές ελλείψεις στα επίσημα διαθέσιμα στοιχεία. Η προσέγγιση αυτή επέτρεψε να υπολογιστεί ένα μέσο κόστος ανά εγκληματικό σχέδιο και στη συνέχεια να εκτιμηθεί το συνολικό ετήσιο κόστος για τη χώρα.
Το αποτέλεσμα ήταν ένα ιδιαίτερα μεγάλο εύρος, από 0,4 έως 2 δισεκατομμύρια λίρες ετησίως, καθώς η ακριβής συχνότητα των υποθέσεων αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες αβεβαιότητες του μοντέλου. Το εύρος δεν σημαίνει ότι οι ερευνητές εντόπισαν απώλειες ύψους 2 δισ. λιρών σε συγκεκριμένες καταγεγραμμένες υποθέσεις, αλλά ότι η εκτιμώμενη συνολική οικονομική επιβάρυνση, όταν συνυπολογίζονται και οι μη καταγεγραμμένες περιπτώσεις, μπορεί να βρίσκεται σε αυτά τα επίπεδα. Η κατανομή των απωλειών δείχνει επίσης πού βρίσκεται το μεγαλύτερο βάρος. Σύμφωνα με την ανάλυση, περίπου 68% του κόστους αφορά τις επιχειρήσεις, ενώ το κράτος αντιστοιχεί περίπου στο 17% και οι ιδιώτες στο 15%. Οι επιχειρήσεις επιβαρύνονται όχι μόνο όταν πέφτουν θύματα απάτης, αλλά και επειδή πρέπει να επενδύουν σε ελέγχους, εργαστηριακές αναλύσεις, συστήματα ποιότητας και άλλους μηχανισμούς που περιορίζουν την είσοδο νοθευμένων ή παραποιημένων προϊόντων στην εφοδιαστική αλυσίδα.
Γιατί η νοθεία δεν είναι εύκολο να εντοπιστεί
Η μελέτη περιγράφει την απάτη στα τρόφιμα ως οργανωμένη και επιχειρηματικού χαρακτήρα εγκληματική δραστηριότητα, η οποία μπορεί να αποφέρει σημαντικά κέρδη σε όσους την οργανώνουν. Οι μορφές της περιλαμβάνουν την αντικατάσταση ενός συστατικού με φθηνότερο, την προσθήκη μη δηλωμένων ουσιών, την παραπλανητική παρουσίαση ενός προϊόντος και την πλαστογράφηση εγγράφων ή στοιχείων που αφορούν την προέλευση και τη σύνθεσή του. Εκτός από την οικονομική ζημιά, τέτοιες πρακτικές μπορούν να δημιουργήσουν κινδύνους για τη δημόσια υγεία, ιδιαίτερα όταν η νοθεία αφορά συστατικά που μπορεί να προκαλέσουν αλλεργικές αντιδράσεις ή άλλες ανεπιθύμητες επιπτώσεις. Ένα από τα προβλήματα που αναδεικνύεται είναι ότι η απάτη δεν κατανέμεται ομοιόμορφα στην αγορά. Οι περισσότερες καταγεγραμμένες υποθέσεις αφορούν σχετικά μικρές οικονομικές απώλειες, ενώ ένας μικρός αριθμός πολύ μεγάλων υποθέσεων μπορεί να αυξήσει δυσανάλογα το συνολικό κόστος. Οι ερευνητές διαχώρισαν έτσι τις υποθέσεις σε μικρότερες και μεγαλύτερες, ώστε να περιορίσουν την επίδραση των ακραίων περιστατικών στον υπολογισμό του μέσου κόστους. Περίπου το 87% των υποθέσεων που εξετάστηκαν ανήκε στην κατηγορία των απωλειών κάτω από 100.000 λίρες, ενώ περίπου το 13% αφορούσε μεγαλύτερες απώλειες ή υποθέσεις με ιδιαίτερα σοβαρές συνέπειες.
Παρά τις δυσκολίες καταγραφής, οι ερευνητές διαπιστώνουν ότι η βρετανική αγορά τροφίμων διαθέτει πολλαπλά επίπεδα ελέγχου που λειτουργούν ως εμπόδιο για τη νοθεία. Οι επιχειρήσεις χρησιμοποιούν συστήματα διαχείρισης ποιότητας, εργαστηριακούς ελέγχους και διαδικασίες συμμόρφωσης, ενώ παράλληλα υπάρχουν κανονιστικοί έλεγχοι και απαιτήσεις που πρέπει να τηρούνται σε διαφορετικά σημεία της εφοδιαστικής αλυσίδας. Αυτή η συσσώρευση μηχανισμών ελέγχου φαίνεται να περιορίζει την έκταση της απάτης ιδιαίτερα στις μεγαλύτερες επιχειρήσεις. Το εύρημα αυτό εξηγεί σε σημαντικό βαθμό γιατί οι ερευνητές θεωρούν ότι η απάτη στα τρόφιμα εμφανίζεται σχετικά σπάνια σε σύγκριση με άλλες μορφές οικονομικού εγκλήματος. Η παρουσία πολλαπλών μηχανισμών ελέγχου αυξάνει το κόστος και τον κίνδυνο για εκείνους που επιχειρούν να εισάγουν παράνομα προϊόντα στην αγορά, ενώ ταυτόχρονα καθιστά δυσκολότερη την επιβίωση επιχειρήσεων που βασίζονται συστηματικά σε πρακτικές παραπλάνησης. Η μελέτη, ωστόσο, δεν υποστηρίζει ότι η απάτη έχει εξαλειφθεί, αλλά ότι οι συγκεκριμένοι μηχανισμοί μπορούν να λειτουργούν ως σημαντικό εμπόδιο.
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι ότι οι μικρότερες επιχειρήσεις θεωρούνται περισσότερο εκτεθειμένες, καθώς συχνά δεν διαθέτουν τους ίδιους οικονομικούς και τεχνικούς πόρους για συστηματικούς ελέγχους ποιότητας. Το εύρημα αυτό συνδέεται και με προηγούμενη έρευνα της Food Standards Agency, η οποία είχε επισημάνει ότι οι περισσότερες περιπτώσεις απάτης ενδέχεται να παραμένουν εκτός επίσημων στατιστικών και να αντιμετωπίζονται εσωτερικά ως ζητήματα ποιότητας ή συμμόρφωσης.
