Τι καταγράφει η νέα ειδική έκθεση για τους ελέγχους ποιότητας, ασφάλειας και προέλευσης του ελληνικού ελαιολάδου
Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει ένα εκτενές και λεπτομερώς διαμορφωμένο νομικό πλαίσιο ελέγχου για το ελαιόλαδο, το οποίο καλύπτει τη γνησιότητα, την ασφάλεια και την ιχνηλασιμότητα του προϊόντος. Το πλαίσιο αυτό περιλαμβάνει σαφείς ορισμούς κατηγοριών, υποχρεωτικές φυσικοχημικές και οργανοληπτικές δοκιμές, ελάχιστο αριθμό ελέγχων συμμόρφωσης ανά κράτος μέλος και γενικές απαιτήσεις ιχνηλασιμότητας. Παρά τη θεσμική πληρότητα, η εφαρμογή του πλαισίου σε επίπεδο κρατών μελών χαρακτηρίζεται από σημαντικές αποκλίσεις, ατελή συμμόρφωση και άνιση ένταση ελέγχων κατά μήκος της ενιαίας αγοράς, σύμφωνα με την πρόσφατη έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου.
Ο έλεγχος περιελάμβανε αξιολόγηση της εφαρμογής των ελέγχων του ελαιολάδου σε τέσσερα κράτη μέλη από το 2018 – Βέλγιο, Ελλάδα, Ισπανία και Ιταλία – και συγκεκριμένα, κατά πόσον οι εν λόγω χώρες διεξήγαγαν τους απαιτούμενους ελέγχους γνησιότητας, συμμόρφωσης/μόλυνσης και ιχνηλασιμότητας. Σε επίπεδο Ένωσης, τα κράτη μέλη δεν εφαρμόζουν με συνέπεια τις απαιτήσεις για τον ελάχιστο αριθμό ελέγχων συμμόρφωσης, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις οι εργαστηριακές αναλύσεις που διενεργούνται στο πλαίσιο των ελέγχων κατηγορίας είναι ελλιπείς. Ορισμένα κράτη μέλη δεν εξετάζουν συστηματικά όλες τις υποχρεωτικές φυσικοχημικές παραμέτρους, γεγονός που δημιουργεί κενά στην ανίχνευση συγκεκριμένων μορφών νοθείας. Παράλληλα, η ανάλυση κινδύνου που χρησιμοποιείται για τον προγραμματισμό των ελέγχων διαφέρει σημαντικά ως προς την πληρότητα και την τεκμηρίωση, με αποτέλεσμα τμήματα της αγοράς, όπως οι εισαγωγές, οι εξαγωγές ή το ηλεκτρονικό εμπόριο, να εξαιρούνται χωρίς επαρκή αιτιολόγηση.
Τα αποτελέσματα των ελέγχων συμμόρφωσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο δείχνουν ότι σημαντικό ποσοστό μη συμμορφώσεων εντοπίζεται μέσω της οργανοληπτικής αξιολόγησης και συνδέεται κυρίως με υποβάθμιση της ποιότητας του ελαιολάδου με την πάροδο του χρόνου. Η υποβάθμιση αυτή αποδίδεται σε πρακτικές αποθήκευσης, μεταφοράς και καθορισμού ημερομηνιών ανάλωσης που δεν ανταποκρίνονται στη φυσική εξέλιξη του προϊόντος. Τα στατιστικά στοιχεία των ελέγχων δεν θεωρούνται αντιπροσωπευτικά της συνολικής ποιότητας της αγοράς, καθώς οι έλεγχοι είναι στοχευμένοι σε προϊόντα υψηλού κινδύνου. Παρόλο που οι οδηγίες αποθήκευσης αναφέρονται στην ετικέτα, πολλοί φορείς εκμετάλλευσης κατά μήκος της αλυσίδας διανομής, καθώς και οι καταναλωτές, ενδέχεται να μην γνωρίζουν την ευαισθησία του ελαιολάδου στη θερμότητα και το φως. Επιπλέον, όταν ένα λάδι βρίσκεται ήδη κοντά στο όριο της κατηγορίας του κατά τη στιγμή της εμφιάλωσης και του έχει οριστεί υπερβολικά μεγάλη ημερομηνία «ανάλωσης κατά προτίμηση πριν από», αυξάνεται η πιθανότητα υποβάθμισης της ποιότητάς του πριν από την κατανάλωσή του, τονίζει η μελέτη.
Στον τομέα της ασφάλειας τροφίμων, το ενωσιακό σύστημα ελέγχου υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων χαρακτηρίζεται λειτουργικό και συνεπές, με ελάχιστες υπερβάσεις των νόμιμων ορίων. Αντίθετα, οι έλεγχοι για άλλους επιμολυντές παρουσιάζουν σημαντικά κενά, λόγω απουσίας ενιαίων ανώτατων ορίων και εναρμονισμένων απαιτήσεων δειγματοληψίας. Ιδιαίτερη αδυναμία εντοπίζεται στους ελέγχους εισαγόμενου ελαιολάδου από τρίτες χώρες, οι οποίοι είναι περιορισμένοι ή ανύπαρκτοι σε αρκετά κράτη μέλη, παρά το μερίδιο των εισαγωγών στην ενωσιακή αγορά.
Η ιχνηλασιμότητα του ελαιολάδου σε επίπεδο Ένωσης βασίζεται σε γενικές και ειδικές απαιτήσεις, χωρίς όμως ενιαία καθοδήγηση ως προς τη μεθοδολογία ελέγχου. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν αναπτύξει προηγμένα συστήματα καταγραφής και ελέγχου ισοζυγίου μάζας, ενώ άλλα περιορίζονται στον βασικό κανόνα του άμεσου προμηθευτή. Η έλλειψη διαλειτουργικότητας και συστηματικής διακρατικής συνεργασίας δυσχεραίνει την ιχνηλάτηση όταν το προϊόν διακινείται διασυνοριακά. Επίσης η εποπτεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής βασίζεται κυρίως σε ετήσιες εκθέσεις και θεματικές συναντήσεις, χωρίς πλήρη εικόνα της εφαρμογής των ελέγχων στην πράξη. Δεν κοινοποιούνται συστηματικά κρίσιμα στοιχεία, όπως η πληρότητα των εργαστηριακών αναλύσεων, οι αναλύσεις κινδύνου ή η πρακτική εφαρμογή των κυρώσεων, με αποτέλεσμα η Επιτροπή να διαθέτει περιορισμένη επισκόπηση της αποτελεσματικότητας των εθνικών συστημάτων.
Τι γίνεται στην Ελλάδα
Στα παραπάνω ευρήματα εντάσσεται και η περίπτωση της Ελλάδας, η οποία αποτελεί έναν από τους βασικούς παραγωγούς ελαιολάδου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Παρά τη βαρύτητα του τομέα για την ελληνική αγροτική οικονομία, η εφαρμογή των ενωσιακών ελέγχων παρουσιάζει διαρθρωτικές αδυναμίες, σύμφωνα με την έκθεση. Η Ελλάδα δεν επιτυγχάνει συστηματικά τον ελάχιστο αριθμό ελέγχων συμμόρφωσης που προβλέπει η νομοθεσία, με τη σχετική υστέρηση να καταγράφεται σχεδόν σε όλη την εξεταζόμενη περίοδο. Οι αρμόδιες αρχές επικαλούνται ελλείψεις προσωπικού και πόρων, καθώς και δυσχέρειες στη λειτουργία πάνελ οργανοληπτικής αξιολόγησης και στην ανάθεση εργαστηριακών αναλύσεων.
Οι εργαστηριακοί έλεγχοι κατηγορίας στην Ελλάδα δεν καλύπτουν συστηματικά όλες τις υποχρεωτικές φυσικοχημικές παραμέτρους, γεγονός που δημιουργεί κινδύνους μη εντοπισμού συγκεκριμένων παραβάσεων. Η ανάλυση κινδύνου χαρακτηρίζεται γενική και περιορισμένης τεκμηρίωσης, ενώ οι έλεγχοι συμμόρφωσης περιορίζονται στο ελαιόλαδο που παράγεται και διατίθεται στην εγχώρια αγορά, αποκλείοντας εισαγόμενα και εξαγόμενα προϊόντα.
Οι μη συμμορφώσεις που εντοπίζονται στην Ελλάδα σχετίζονται κυρίως με υποβάθμιση ποιότητας και απώλεια κατηγορίας με την πάροδο του χρόνου. Το σύστημα κυρώσεων δεν λαμβάνει υπόψη το οικονομικό όφελος από τη διάθεση κατώτερης κατηγορίας ως ανώτερης, γεγονός που περιορίζει την αποτρεπτικότητά του. Στον τομέα της ασφάλειας τροφίμων, οι έλεγχοι για φυτοφάρμακα είναι περιορισμένοι αλλά γενικά συμμορφούμενοι, ενώ οι έλεγχοι για άλλους επιμολυντές και για εισαγόμενο ελαιόλαδο παραμένουν ανεπαρκείς.
Τέλος η ιχνηλασιμότητα στην Ελλάδα βασίζεται κυρίως στον κανόνα «ένα βήμα πίσω», χωρίς λειτουργικό εθνικό ηλεκτρονικό σύστημα καταγραφής όλων των μετακινήσεων ελαιολάδου. Αυτό δυσχεραίνει τους ελέγχους ισοζυγίου μάζας και την επαλήθευση της δηλωθείσας προέλευσης, ιδίως σε διασυνοριακές ροές. Η εικόνα που προκύπτει από την έκθεση είναι συνεπής με τα γενικά ευρήματα για την Ένωση και καταγράφει την Ελλάδα ως κράτος μέλος με υψηλή παραγωγική σημασία, αλλά με αδυναμίες στην εφαρμογή των ενωσιακών μηχανισμών ελέγχου, όπως αυτές τεκμηριώνονται στο σώμα της μελέτης του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου.
