Η παρατεταμένη αδράνεια συνδέεται με συρρίκνωση εγκεφάλου, μειωμένη αιμάτωση, αδύναμη νευροπλαστικότητα και κακό γλυκαιμικό έλεγχο, ακόμα και σε ανθρώπους που ασκούνται τακτικά
Η γήρανση του εγκεφάλου δεν είναι αναπόφευκτη με τον ίδιο ρυθμό για όλους. Γενετική, καρδιαγγειακή υγεία, ύπνος, κοινωνική ζωή, διατροφή, κάπνισμα και κατανάλωση αλκοόλ επηρεάζουν συλλογικά τον ρυθμό με τον οποίο γερνά ο εγκέφαλος. Ανάμεσα σε όλους αυτούς τους παράγοντες, ειδικοί επισημαίνουν έναν που υποτιμάται συστηματικά: η καθιστική ζωή μπορεί να επιταχύνει τη γνωστική παρακμή πιο γρήγορα από ό,τι οι περισσότεροι φαντάζονται.
Αυτό που κάνει το εύρημα ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι αφορά και ανθρώπους που ασκούνται. Πρόσφατη μελέτη διαπίστωσε ότι η αυξημένη καθιστική συμπεριφορά, δηλαδή ο χρόνος που περνάμε ξαπλωμένοι ή καθιστοί, συνδέεται με μειωμένη γνωστική λειτουργία και συρρίκνωση εγκεφάλου ακόμα και σε ηλικιωμένους που ασκούνται τακτικά. Αυτό σημαίνει ότι η άσκηση μερικές φορές την εβδομάδα δεν αντισταθμίζει πλήρως τις ώρες ακινησίας της υπόλοιπης ημέρας.
Τέσσερις μηχανισμοί με τους οποίους η ακινησία βλάπτει τον εγκέφαλο
Ο πρώτος και άμεσος μηχανισμός είναι η μειωμένη αιμάτωση. Ο εγκέφαλος αντιπροσωπεύει μόνο το 2% του σωματικού βάρους αλλά καταναλώνει το 20% του οξυγόνου και των θρεπτικών συστατικών του οργανισμού. Η παρατεταμένη αδράνεια μειώνει την αιματική ροή, οδηγώντας σε χρόνια υποαιμάτωση που στερεί από τα εγκεφαλικά κύτταρα το οξυγόνο που χρειάζονται. Αυτή η κατάσταση έχει συνδεθεί με ήπια γνωστική εξασθένηση και άνοια.
Ο δεύτερος μηχανισμός αφορά την καρδιαγγειακή υγεία. Καρδιά και εγκέφαλος είναι στενά συνδεδεμένοι, και η καθιστική ζωή μπορεί να οδηγήσει σε θρομβώσεις βαθέων φλεβών που αυξάνουν τον κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου και επιταχύνουν την παρακμή. Η τακτική κίνηση βελτιώνει την καρδιαγγειακή αντοχή, αποτρέπει τον σχηματισμό θρόμβων και προστατεύει παράλληλα τον εγκέφαλο.
Ο τρίτος μηχανισμός είναι η μειωμένη νευροπλαστικότητα. Ο εγκέφαλος βρίσκεται σε συνεχή διαδικασία δημιουργίας νέων συνδέσεων και μνημών. Η αδράνεια λεπταίνει περιοχές κρίσιμες για τη μνήμη, όπως ο μέσος κροταφικός λοβός και ο ιππόκαμπος, και μειώνει την παραγωγή BDNF, ενός μορίου που υποστηρίζει τους υπάρχοντες νευρώνες και ενθαρρύνει τη δημιουργία νέων. Η έλλειψη κίνησης στερεί από τον εγκέφαλο το «λίπασμα» που χρειάζεται για να διατηρήσει τη δομή και τη λειτουργία του.
Ο τέταρτος μηχανισμός αφορά τον γλυκαιμικό έλεγχο. Ο εγκέφαλος είναι το όργανο που απαιτεί την περισσότερη ενέργεια από τον μεταβολισμό, κυρίως με τη μορφή γλυκόζης. Η καθιστική ζωή διαταράσσει τον γλυκαιμικό έλεγχο, και τα αυξομειούμενα επίπεδα σακχάρου επηρεάζουν αρνητικά τη γνωστική λειτουργία. Η φυσική δραστηριότητα λειτουργεί ουσιαστικά ως δωρεάν φάρμακο για τον γλυκαιμικό έλεγχο.
Μελέτη σε ηλικιωμένους 60 έως 70 ετών που ξεκίνησαν πρόγραμμα άσκησης και το τήρησαν για δύο χρόνια κατέγραψε μείωση της γνωστικής παρακμής που σχετίζεται με τη γήρανση και βελτίωση νοητικών ικανοτήτων. Οι ειδικοί δεν προτείνουν εξαντλητικά προγράμματα αλλά απλές, βιώσιμες αλλαγές: ένα ξυπνητήρι κάθε ώρα για σύντομη κίνηση, χρήση γραφείου εναλλαγής καθιστής και όρθιας στάσης, κλιμακοστάσια αντί για ασανσέρ και εύρεση δραστηριότητας που απολαμβάνεις ώστε να μπορείς να τη διατηρείς μακροχρόνια. Η συνέπεια μετράει περισσότερο από την ένταση.
