Ένα ιδιαίτερα επίμονο και κινητικό χημικό, το τριφθοροξικό οξύ, γνωστό ως TFA, εντοπίστηκε στο αίμα και των 110 Ευρωπαίων πολιτών που εξετάστηκαν στο πλαίσιο νέας μελέτης που ανατέθηκε από τους Πράσινους στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, η διάμεση συγκέντρωση TFA στα δείγματα αίματος ανήλθε σε 21,22 νανογραμμάρια ανά χιλιοστόλιτρο, επίπεδο που συγκαταλέγεται, σύμφωνα με τους συντάκτες της έκθεσης, στις υψηλότερες συγκεντρώσεις που έχουν καταγραφεί μέχρι σήμερα στον άνθρωπο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύγκριση με άλλες ουσίες PFAS μακράς αλυσίδας που ανιχνεύθηκαν στα ίδια δείγματα. Η διάμεση συγκέντρωση του TFA ήταν περίπου τέσσερις έως πέντε φορές υψηλότερη από εκείνη των συγκεκριμένων PFAS, σύμφωνα με την έκθεση. Τα ευρήματα δημοσιοποιεί η Pan Europe, το ευρωπαϊκό δίκτυο οργανώσεων που δραστηριοποιούνται για τη μείωση της χρήσης φυτοφαρμάκων. Η οργάνωση υποστηρίζει ότι τα αποτελέσματα αποτελούν προειδοποιητικό σήμα για την εκτεταμένη παρουσία του TFA στο περιβάλλον και ζητά από την Ευρωπαϊκή Ένωση να προχωρήσει σε αυστηρότερους περιορισμούς στα φυτοφάρμακα που περιέχουν PFAS.
Τι είναι το TFA και γιατί προβληματίζει τους επιστήμονες
Το TFA, ή τριφθοροξικό οξύ, ανήκει στην ομάδα των υπερ-βραχείας αλυσίδας PFAS. Πρόκειται για ουσίες που χαρακτηρίζονται από ιδιαίτερα υψηλή περιβαλλοντική ανθεκτικότητα, ενώ το TFA παρουσιάζει και μεγάλη κινητικότητα, γεγονός που διευκολύνει τη μεταφορά του μέσω του νερού και την εξάπλωσή του στο περιβάλλον. Το TFA μπορεί να προκύψει από την αποδόμηση διαφόρων χημικών ενώσεων που περιέχουν την ομάδα -CF3. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται και ορισμένες δραστικές ουσίες φυτοφαρμάκων που ανήκουν στην ευρύτερη κατηγορία των PFAS.
Σε αντίθεση με αρκετά PFAS μακράς αλυσίδας, το TFA δεν συμπεριφέρεται με τον ίδιο τρόπο ως προς τη βιοσυσσώρευση στους ανθρώπινους ιστούς. Η ανησυχία, ωστόσο, συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με την εξαιρετική του παραμονή στο περιβάλλον, την κινητικότητά του και τη συνεχή έκθεση του πληθυσμού, καθώς μπορεί να μεταφέρεται σε υδάτινους πόρους και να εισέρχεται στην τροφική αλυσίδα. Η τοξικολογική αξιολόγηση του TFA έχει επίσης προκαλέσει ανησυχία. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζονται στην έκθεση, η ουσία έχει συσχετιστεί σε πειραματικές αξιολογήσεις με επιδράσεις στον θυρεοειδή και στην ανάπτυξη, ενώ οι σχετικές ευρωπαϊκές αξιολογήσεις έχουν λάβει υπόψη την τοξικότητα στον θυρεοειδή κατά τον καθορισμό τιμών αναφοράς για την έκθεση.
Η συγκέντρωση στο αίμα και η σύγκριση με την τιμή της EFSA
Ένα από τα πιο πολυσυζητημένα σημεία της έκθεσης είναι η σύγκριση των επιπέδων που καταγράφηκαν στο αίμα με την αποδεκτή ημερήσια πρόσληψη που αναφέρεται για το TFA. Σύμφωνα με την έκθεση, η EFSA έχει προσδιορίσει αποδεκτή ημερήσια πρόσληψη της τάξης των 0,014 mg ανά κιλό σωματικού βάρους την ημέρα, με βάση την αξιολόγηση της τοξικότητας στον θυρεοειδή. Οι συντάκτες της μελέτης πραγματοποιούν στη συνέχεια έναν υπολογισμό μετατροπής της συγκεκριμένης τιμής σε εκτιμώμενη συγκέντρωση στο αίμα και καταλήγουν σε επίπεδο περίπου 24 ng/ml.
Η εκτίμηση αυτή βρίσκεται κοντά στη διάμεση συγκέντρωση των 21,22 ng/ml που καταγράφηκε στα δείγματα των 110 συμμετεχόντων. Ωστόσο, η συγκεκριμένη σύγκριση χρειάζεται προσοχή. Μια τιμή αναφοράς για ημερήσια πρόσληψη δεν αποτελεί άμεσο «όριο αίματος» ούτε σημαίνει ότι η ανίχνευση μιας ουσίας σε συγκεκριμένη συγκέντρωση στο αίμα συνεπάγεται αυτομάτως ότι έχει προκληθεί βλάβη στην υγεία. Η μετατροπή της ημερήσιας πρόσληψης σε συγκέντρωση αίματος αποτελεί εκτίμηση και εξαρτάται από παραμέτρους όπως η απορρόφηση, η κατανομή και η αποβολή της ουσίας. Η μελέτη χρησιμοποιεί τη σύγκριση αυτή προκειμένου να αναδείξει την ανάγκη για περαιτέρω αξιολόγηση της πραγματικής έκθεσης του ευρωπαϊκού πληθυσμού.
Στο επίκεντρο τα φυτοφάρμακα PFAS
Η Pan Europe επικεντρώνει την κριτική της στα φυτοφάρμακα που περιέχουν δραστικές ουσίες της ομάδας PFAS και μπορούν, κατά την αποδόμησή τους, να συμβάλλουν στην παρουσία TFA στο περιβάλλον. Σύμφωνα με την οργάνωση, περίπου 30 δραστικές ουσίες που ταξινομούνται ως PFAS είναι σήμερα εγκεκριμένες ως φυτοπροστατευτικά προϊόντα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ χρησιμοποιούνται σε εκατοντάδες εμπορικά σκευάσματα. Η ανησυχία αφορά ιδιαίτερα τις ουσίες εκείνες που μπορούν να αποδομηθούν σε TFA, με αποτέλεσμα το συγκεκριμένο χημικό να εισέρχεται στο έδαφος και στα υδάτινα συστήματα.
Το ζήτημα αποκτά μεγαλύτερη σημασία επειδή το TFA είναι ιδιαίτερα κινητικό. Έτσι, η παρουσία του δεν περιορίζεται απαραίτητα στην περιοχή όπου χρησιμοποιήθηκε αρχικά μια χημική ουσία, αλλά μπορεί να μεταφερθεί μέσω του νερού και να εντοπιστεί σε διαφορετικά περιβαλλοντικά διαμερίσματα. Η Pan Europe αναφέρει ότι TFA έχει ήδη ανιχνευθεί σε ποτάμια, νερό βρύσης, εμφιαλωμένο νερό, κρασί και τρόφιμα με βάση τα δημητριακά. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει η οργάνωση, οι συγκεντρώσεις στα τρόφιμα μπορεί να είναι σημαντικά υψηλότερες από εκείνες που ανιχνεύονται στο νερό, γεγονός που καθιστά τη διατροφή σημαντική πιθανή οδό έκθεσης.
Αυξάνονται τα επίπεδα στα υπόγεια ύδατα
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν και τα δεδομένα από τα υπόγεια ύδατα. Η Pan Europe επικαλείται πρόσφατη αυστριακή μελέτη, σύμφωνα με την οποία οι συγκεντρώσεις TFA στα υπόγεια ύδατα αυξήθηκαν σημαντικά κατά τα τελευταία χρόνια. Η εικόνα αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς το TFA χαρακτηρίζεται από μεγάλη περιβαλλοντική ανθεκτικότητα και δεν αποδομείται εύκολα. Ως αποτέλεσμα, η συνεχής εισαγωγή νέων ποσοτήτων στο περιβάλλον μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω αύξηση του περιβαλλοντικού φορτίου.
Παράλληλα, η Pan Europe επισημαίνει ότι, όταν το 2023 παρουσιάστηκε σε ευρωπαϊκό επίπεδο πρόταση για τον περιορισμό των PFAS ως ομάδας ουσιών, τα φυτοφάρμακα PFAS εξαιρέθηκαν από το συγκεκριμένο πλαίσιο, καθώς θεωρήθηκε ότι καλύπτονται ήδη από την ευρωπαϊκή νομοθεσία για τα φυτοπροστατευτικά προϊόντα. Η οργάνωση αμφισβητεί αυτή την προσέγγιση και επικαλείται στοιχεία σύμφωνα με τα οποία τα υπολείμματα φυτοφαρμάκων PFAS σε φρούτα και λαχανικά αυξήθηκαν μεταξύ 2011 και 2021.
«Καμπανάκι» για την ευρωπαϊκή πολιτική
«Αυτή η εκτεταμένη μόλυνση από TFA πρέπει να αποτελέσει καμπανάκι», δηλώνει η Αγγελική Λυσιμάχου, υπεύθυνη επιστήμης και πολιτικής της Pan Europe, υποστηρίζοντας ότι η συνεχιζόμενη έκθεση σε μια ιδιαίτερα επίμονη και κινητική ουσία δημιουργεί ανάγκη για άμεση πολιτική δράση. Η οργάνωση ζητά από τους ευρωπαϊκούς και εθνικούς φορείς να εφαρμόσουν την αρχή της προφύλαξης και να απαγορεύσουν τα φυτοφάρμακα PFAS που μπορούν να συμβάλλουν στη ρύπανση των υδάτινων πόρων με TFA.
Το βασικό ζήτημα που αναδεικνύει η νέα μελέτη δεν είναι μόνο ότι το TFA ανιχνεύθηκε στο αίμα όλων των συμμετεχόντων. Είναι κυρίως η εικόνα μιας ουσίας που παραμένει στο περιβάλλον, μετακινείται εύκολα μέσω του νερού και μπορεί να εισέρχεται επανειλημμένα στην ανθρώπινη έκθεση μέσω διαφορετικών οδών. Το εύρημα των 110 θετικών δειγμάτων δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι οι συγκεκριμένες συγκεντρώσεις προκαλούν ασθένεια στους συμμετέχοντες. Αποτελεί, ωστόσο, ένδειξη ευρείας έκθεσης του συγκεκριμένου πληθυσμού και ενισχύει το αίτημα για περαιτέρω έρευνα σχετικά με τις πηγές του TFA, τη μακροχρόνια έκθεση του ανθρώπου και τις πιθανές επιπτώσεις της συνδυασμένης έκθεσης σε πολλές διαφορετικές ουσίες PFAS.
Για την Pan Europe, το γεγονός ότι η ουσία ανιχνεύεται ήδη ευρέως σε ανθρώπους, τρόφιμα και υδάτινους πόρους καθιστά επείγουσα την επανεξέταση της χρήσης των φυτοφαρμάκων PFAS στην Ευρώπη.
Το Cibum είναι εξειδικευμένο site ενημέρωσης για την ασφάλεια τροφίμων. Οι πληροφορίες του άρθρου έχουν ενημερωτικό χαρακτήρα. Για περισσότερες λεπτομέρειες πατήστε ΕΔΩ.
