Μια ερευνητική ομάδα στις ΗΠΑ θα εξετάσει τα επόμενα τέσσερα χρόνια έναν μηχανισμό που μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε τη σχέση ανάμεσα στην πρόσληψη πρωτεΐνης, την όρεξη και την κατανάλωση ενέργειας. Το Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας των ΗΠΑ (NIH) ενέκρινε ερευνητική επιχορήγηση ύψους 2 εκατ. δολαρίων, περίπου 1,8 εκατ. ευρώ, για πρόγραμμα του Pennington Biomedical Research Center με επικεφαλής τον καθηγητή Chris Morrison, το οποίο θα διερευνήσει πώς ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται ότι η διατροφή παρέχει λιγότερη πρωτεΐνη και πώς στη συνέχεια προσαρμόζει τη συμπεριφορά και τον μεταβολισμό. Στο επίκεντρο βρίσκεται η FGF21, μια ορμόνη που παράγεται κυρίως στο ήπαρ και φαίνεται να λειτουργεί ως σήμα προς τον εγκέφαλο όταν μειώνεται η πρόσληψη πρωτεΐνης. Η ερευνητική ομάδα έχει ήδη διαπιστώσει σε πειραματικά μοντέλα ότι οι δίαιτες χαμηλής περιεκτικότητας σε πρωτεΐνη αυξάνουν τα επίπεδα της FGF21, ενώ η ορμόνη αυτή συμμετέχει στις αλλαγές που ακολουθούν, μεταξύ άλλων στην κατανάλωση ενέργειας και στην αναζήτηση τροφής που περιέχει πρωτεΐνη. Το νέο πρόγραμμα θα προσπαθήσει να αποσαφηνίσει ακριβώς ποια νευρικά κυκλώματα μεταφέρουν αυτό το μήνυμα και πώς επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο το σώμα διαχειρίζεται την ενέργεια.
Το ήπαρ «ενημερώνει» τον εγκέφαλο για την πρωτεΐνη
Όταν η πρόσληψη πρωτεΐνης μειώνεται, ο οργανισμός δεν φαίνεται απλώς να καταγράφει την αλλαγή παθητικά. Προηγούμενες εργασίες του ίδιου εργαστηρίου έχουν δείξει ότι στα ποντίκια αυξάνεται η FGF21 και ότι η ορμόνη αυτή δρα στον εγκέφαλο, προκαλώντας προσαρμογές τόσο στη συμπεριφορά όσο και στον μεταβολισμό. Τα ζώα που ακολουθούν διατροφή χαμηλής περιεκτικότητας σε πρωτεΐνη τείνουν να τρώνε περισσότερο όταν δεν έχουν άλλη επιλογή τροφής, ενώ όταν μπορούν να επιλέξουν ανάμεσα σε διαφορετικά τρόφιμα δείχνουν αυξημένη προτίμηση και μεγαλύτερο κίνητρο για τροφές που παρέχουν πρωτεΐνη. Η αντίδραση αυτή έχει μια ενδιαφέρουσα μεταβολική πλευρά. Παρότι τα πειραματόζωα με χαμηλή πρόσληψη πρωτεΐνης καταναλώνουν περισσότερη τροφή, η αυξημένη πρόσληψη δεν οδηγεί κατ’ ανάγκη σε αύξηση του σωματικού βάρους, επειδή ταυτόχρονα αυξάνεται η ενεργειακή δαπάνη. Σε προηγούμενα πειράματα της ομάδας, τα ποντίκια που ακολουθούσαν δίαιτα χαμηλής πρωτεΐνης είχαν μικρότερο συνολικό βάρος και χαμηλότερη άλιπη μάζα, αλλά παρουσίαζαν καλύτερη επίδοση σε δοκιμασίες άσκησης και μεγαλύτερη δύναμη λαβής. Οι ερευνητές υπογραμμίζουν, ωστόσο, ότι αυτά τα δεδομένα προέρχονται από ζωικά μοντέλα και δεν αποτελούν απόδειξη ότι μια δίαιτα χαμηλή σε πρωτεΐνη έχει τα ίδια αποτελέσματα στους ανθρώπους. Η νέα χρηματοδότηση του NIH θα επικεντρωθεί σε έναν συγκεκριμένο πληθυσμό νευρώνων στο οπίσθιο τμήμα του εγκεφάλου που ανταποκρίνεται στην FGF21. Οι ερευνητές έχουν βρει ότι όταν αυτοί οι νευρώνες αφαιρούνται, εμποδίζονται σε μεγάλο βαθμό οι φυσιολογικές μεταβολές στην κατανάλωση ενέργειας και στην πρόσληψη τροφής που προκαλεί ο περιορισμός της πρωτεΐνης. Μελετώντας αυτούς τους νευρώνες, θέλουν να κατανοήσουν με μεγαλύτερη ακρίβεια πώς ο εγκέφαλος μετατρέπει ένα διατροφικό σήμα σε αλλαγές στη συμπεριφορά και στον μεταβολισμό.
Γιατί η FGF21 έχει μπει στο επίκεντρο
Η FGF21 δεν είναι ένας καινούργιος βιολογικός μηχανισμός που εμφανίστηκε με τη συγκεκριμένη χρηματοδότηση. Ήδη από προηγούμενη έρευνα είχε διαπιστωθεί ότι η μείωση της πρωτεΐνης στη διατροφή αυξάνει σημαντικά την κυκλοφορούσα FGF21 και ότι η ορμόνη αποτελεί σημαντικό σήμα του οργανισμού για τον περιορισμό της πρωτεΐνης. Πειράματα σε ζώα έδειξαν ακόμη ότι όταν απουσιάζει η FGF21 ή ο βασικός υποδοχέας της στον εγκέφαλο, πολλές από τις μεταβολικές και συμπεριφορικές προσαρμογές που προκαλεί η χαμηλή πρόσληψη πρωτεΐνης δεν εμφανίζονται. Τα τελευταία χρόνια έχουν αρχίσει να εμφανίζονται και ανθρώπινα δεδομένα. Μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2025 στο Nature Metabolism εξέτασε υγιείς άνδρες και διαπίστωσε ότι μια διατροφή με περιορισμένη πρωτεΐνη για πέντε εβδομάδες αύξησε τα επίπεδα FGF21. Οι συμμετέχοντες χρειάζονταν επίσης περισσότερη ενέργεια για να διατηρήσουν σταθερό το σωματικό τους βάρος, εύρημα που οι ερευνητές συνέδεσαν εν μέρει με προσαρμογές στον μεταβολισμό του λιπώδους ιστού που σχετίζονται με την FGF21. Ακόμη πιο πρόσφατη τυχαιοποιημένη μελέτη σε 17 άνδρες με υπέρβαρο ή παχυσαρκία έδειξε ότι η μείωση της πρωτεΐνης από περίπου 1,8 σε 0,9 γραμμάρια ανά κιλό σωματικού βάρους την ημέρα, χωρίς μείωση των συνολικών θερμίδων, συνδέθηκε με απώλεια περίπου 2 κιλών σε διάστημα πέντε εβδομάδων και με αύξηση της FGF21 στο αίμα. Η μελέτη αυτή δημοσιεύθηκε το 2026 και δείχνει ότι ο συγκεκριμένος μηχανισμός αξίζει να εξεταστεί και στον άνθρωπο, χωρίς όμως να σημαίνει ότι η μείωση της πρωτεΐνης αποτελεί γενική στρατηγική για απώλεια βάρους.
Ο Chris Morrison επισημαίνει ότι η κυρίαρχη αντίληψη γύρω από την πρωτεΐνη είναι πως η υψηλότερη πρόσληψη είναι σχεδόν πάντα θετική, άποψη που έχει ενισχυθεί και από τη διατροφική αγορά, όπου τα προϊόντα υψηλής περιεκτικότητας σε πρωτεΐνη αποτελούν ισχυρή τάση. Η ερευνητική υπόθεση του εργαστηρίου του δεν είναι ότι η πρωτεΐνη είναι επιβλαβής ή ότι όλοι θα πρέπει να καταναλώνουν λιγότερη, αλλά ότι η ποσότητα πρωτεΐνης αποτελεί ένα από τα διατροφικά σήματα που χρησιμοποιεί ο οργανισμός για να ρυθμίζει τον μεταβολισμό και την πρόσληψη τροφής. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η νέα έρευνα δεν περιορίζεται στην απλή μέτρηση του σωματικού βάρους. Οι επιστήμονες θέλουν να διαπιστώσουν εάν η FGF21 θα μπορούσε στο μέλλον να χρησιμοποιηθεί ως βιοδείκτης για το πώς ανταποκρίνεται ένας οργανισμός σε διαφορετικές ποσότητες πρωτεΐνης ή εάν θα μπορούσαν να αναπτυχθούν διατροφικές παρεμβάσεις που αξιοποιούν τον συγκεκριμένο μηχανισμό. Παράλληλα, η ομάδα ενδιαφέρεται να εξετάσει εάν η υψηλή πρόσληψη πρωτεΐνης προσφέρει πραγματικά ουσιαστικά μεταβολικά οφέλη σε άτομα με καθιστικό τρόπο ζωής και υπέρβαρο ή εάν, σε ορισμένες περιπτώσεις, η χαμηλότερη πρόσληψη μπορεί να προκαλεί διαφορετικές και ενδεχομένως χρήσιμες μεταβολικές προσαρμογές. Προς το παρόν, πάντως, οι ίδιοι οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι χρειάζονται περισσότερα δεδομένα σε ανθρώπους πριν εξαχθούν διατροφικές ή κλινικές συστάσεις. Η νέα επιχορήγηση χρηματοδοτεί κυρίως την προσπάθεια να αποκαλυφθεί ο νευροβιολογικός μηχανισμός πίσω από την απόκριση στην περιορισμένη πρόσληψη πρωτεΐνης, ενώ τα διαθέσιμα ανθρώπινα δεδομένα παραμένουν περιορισμένα και αφορούν μικρές, ελεγχόμενες μελέτες.
Η έρευνα χρηματοδοτείται από το National Institutes of Health (NIH) μέσω τετραετούς επιχορήγησης R01 και υλοποιείται στο Pennington Biomedical Research Center.
