Wageningen: Τα ψάρια πρωταγωνιστούν στην απάτη τροφίμων στην ΕΕ και συνδέονται με μικροβιολογικούς και χημικούς κινδύνους για την υγεία

Μελέτη που βασίζεται σε ευρωπαϊκά δεδομένα, επιστημονική βιβλιογραφία και ποινικές έρευνες, καταγράφει τα ψάρια ως την πιο συχνή κατηγορία απάτης τροφίμων, με επαναλαμβανόμενους κινδύνους για τη δημόσια υγεία

Μελέτη που εκπονήθηκε από το Wageningen Food Safety Research του Wageningen University and Research στην Ολλανδία, σε συνεργασία με την Υπηρεσία Ασφάλειας Τροφίμων και Καταναλωτικών Προϊόντων της Ολλανδίας (NVWA), και δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Foods, εξετάζει τη σοβαρότητα των κινδύνων για την ασφάλεια τροφίμων που συνδέονται με περιπτώσεις απάτης τροφίμων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αξιοποιώντας τρεις διαφορετικές πηγές δεδομένων: τις μηνιαίες αναφορές απάτης τροφίμων του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, την ακαδημαϊκή βιβλιογραφία και αναφορές ποινικών ερευνών στην Ολλανδία foods-14-04328.

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Ανακαλείται προϊόν από τα Jumbo: Περιέχει οκτώ επικίνδυνες για την υγεία χημικές ουσίες [φωτο]

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Δημοφιλές προϊόν της ΙΚΕΑ ανακαλείται επειγόντως σε πέντε ευρωπαϊκές χώρες – Χρησιμοποιείται σε hot dog και σάντουιτς

Η ανάλυση καλύπτει την περίοδο από το 2016 έως το 2023 και περιλαμβάνει συνολικά 659 καταγεγραμμένες περιπτώσεις απάτης τροφίμων από τις αναφορές του JRC που αφορούν κράτη μέλη της ΕΕ. Από αυτές, 216 περιπτώσεις, δηλαδή περίπου το ένα τρίτο, ταξινομήθηκαν ως περιπτώσεις με σαφή ή πιθανό κίνδυνο για την ασφάλεια τροφίμων. Σε 73 περιπτώσεις, που αντιστοιχούν σε ποσοστό περίπου 11%, επιβεβαιώθηκε η ύπαρξη πραγματικού κινδύνου για τη δημόσια υγεία, με καταγεγραμμένα επικίνδυνα χαρακτηριστικά στο τρόφιμο. Παράλληλα, η ακαδημαϊκή βιβλιογραφία παρείχε 105 περιπτώσεις, σχεδόν όλες με υψηλή σοβαρότητα, καθώς οι περισσότερες εντάσσονται σε κατηγορίες με επιβεβαιωμένο κίνδυνο. Οι ποινικές έρευνες της ολλανδικής NVWA-IOD αφορούσαν 31 υποθέσεις, εκ των οποίων περίπου το 75% παρουσίαζε σαφή ή πιθανό κίνδυνο για την ασφάλεια τροφίμων και περίπου οι μισές περιπτώσεις περιλάμβαναν επιβεβαιωμένη επικινδυνότητα.

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Σε 15 χώρες τα γάλατα της Nestlé που είναι μολυσμένα από cereulide – Διευρύνεται ο ευρωπαϊκός συναγερμός

Η μελέτη κατηγοριοποιεί τους κινδύνους σε τέσσερα επίπεδα σοβαρότητας, από περιπτώσεις με αναφερθέντες τραυματισμούς ή ασθένειες καταναλωτών έως περιπτώσεις όπου το προϊόν θεωρείται ασφαλές, παρά την παραπλάνηση ή την έλλειψη ιχνηλασιμότητας. Σε επίπεδο τύπου κινδύνου, οι χημικοί και μικροβιολογικοί κίνδυνοι κυριαρχούν στα δεδομένα και στις τρεις πηγές. Οι αλλεργιογόνοι και οι φυσικοί κίνδυνοι εμφανίζονται σαφώς λιγότερο συχνά. Στις αναφορές του JRC, οι περισσότερες επικίνδυνες περιπτώσεις αφορούσαν μικροβιολογικές μολύνσεις ή χημικές ουσίες πάνω από τα νόμιμα όρια. Στην ακαδημαϊκή βιβλιογραφία, οι χημικοί κίνδυνοι είναι ιδιαίτερα συχνοί, ενώ οι αλλεργιογόνοι κίνδυνοι εμφανίζονται συχνότερα σε σχέση με τις άλλες πηγές. Τα δεδομένα των ποινικών ερευνών παρουσιάζουν παρόμοια κατανομή με εκείνη του JRC.

Ως προς το είδος της απάτης, η μελέτη διακρίνει κυρίως μεταξύ της δόλιας ενίσχυσης τροφίμων και του λεγόμενου food laundering, δηλαδή της παράνομης εισαγωγής ή επανεισαγωγής μη νόμιμων τροφίμων στην αλυσίδα εφοδιασμού αποκρύπτοντας ότι τα τρόφιμα αυτά δεν επιτρέπεται να διατεθούν στην αγορά. Στις αναφορές του JRC, το food laundering αντιπροσωπεύει το 57% των περιπτώσεων, με 375 καταγραφές, ενώ η δόλια ενίσχυση τροφίμων αντιστοιχεί στο 42%, με 278 περιπτώσεις. Το food laundering εμφανίζει υψηλότερα ποσοστά μεσαίας και υψηλής σοβαρότητας κινδύνου, καθώς μεγάλο μέρος αυτών των περιπτώσεων αφορά τρόφιμα μη κατάλληλα για κατανάλωση ή άγνωστης ποιότητας. Ιδιαίτερα στις υποκατηγορίες μη τροφίμων ή άγνωστης ποιότητας, ποσοστά έως και 40% των περιπτώσεων εντάσσονται σε κατηγορίες με επιβεβαιωμένο ή πιθανό σοβαρό κίνδυνο.

Η ακαδημαϊκή βιβλιογραφία, αντίθετα, επικεντρώνεται κυρίως στη δόλια ενίσχυση τροφίμων και ειδικά στην αλλοίωση του ίδιου του προϊόντος, με περίπου 75% των περιπτώσεων να ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. Σχεδόν όλες αυτές οι περιπτώσεις χαρακτηρίζονται από υψηλή σοβαρότητα, γεγονός που αντανακλά την τάση της επιστημονικής έρευνας να εστιάζει σε περιστατικά με εμφανή επιπτώσεις στην υγεία. Στα δεδομένα της NVWA-IOD, το food laundering είναι επίσης το κυρίαρχο είδος απάτης και συνδέεται με τις περισσότερες περιπτώσεις σοβαρού κινδύνου, συχνά χωρίς άμεση αλλοίωση του προϊόντος αλλά με απόκρυψη γνωστών κινδύνων.

Στη συνημμένη μελέτη, τα αλιεύματα και τα προϊόντα τους αναδεικνύονται ως η κατηγορία τροφίμων με τη μεγαλύτερη συχνότητα καταγεγραμμένων περιπτώσεων απάτης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Από τις 659 συνολικές περιπτώσεις που αντλήθηκαν από τις μηνιαίες αναφορές απάτης τροφίμων του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την περίοδο 2016–2023, οι 177 αφορούσαν αλιεύματα και προϊόντα αλιείας, καθιστώντας τα τη συχνότερη κατηγορία απάτης τροφίμων στην ΕΕ. Η υπεροχή αυτή επιβεβαιώνεται και από τα δεδομένα της ακαδημαϊκής βιβλιογραφίας και των ποινικών ερευνών στην Ολλανδία, όπου τα αλιεύματα συγκαταλέγονται σταθερά στις κατηγορίες με τα περισσότερα και σοβαρότερα περιστατικά.

Τα περιστατικά απάτης στα αλιεύματα παρουσιάζουν υψηλό ποσοστό συσχέτισης με κινδύνους για την ασφάλεια τροφίμων. Σημαντικό μέρος των περιπτώσεων ταξινομήθηκε στις κατηγορίες κινδύνου Α, Β και C, που αντιστοιχούν σε επιβεβαιωμένους ή δυνητικά σοβαρούς κινδύνους για τη δημόσια υγεία. Στις πιο σοβαρές περιπτώσεις περιλαμβάνονται η διάθεση ψαριών και θαλασσινών που χαρακτηρίζονται ως ληγμένα, αλλοιωμένα ή ακατάλληλα για ανθρώπινη κατανάλωση. Σε αρκετές αναφορές χρησιμοποιούνται όροι που παραπέμπουν σε προχωρημένη αλλοίωση του προϊόντος, γεγονός που συνδέεται κυρίως με μικροβιολογικούς κινδύνους.

Οι μικροβιολογικοί και χημικοί κίνδυνοι αποτελούν τους κυρίαρχους τύπους κινδύνου στα περιστατικά απάτης που αφορούν αλιεύματα. Οι μικροβιολογικοί κίνδυνοι σχετίζονται κυρίως με την ανάπτυξη παθογόνων μικροοργανισμών λόγω κακής υγιεινής, ανεπαρκούς ψύξης, παράνομης αποθήκευσης και παρατεταμένης διάθεσης στην αγορά προϊόντων που θα έπρεπε να έχουν αποσυρθεί. Οι χημικοί κίνδυνοι συνδέονται με αυξημένα επίπεδα φυσικών τοξινών ή ρυπαντών, όπως βαρέα μέταλλα, καθώς και με τη χρήση μη εγκεκριμένων ουσιών για την απόκρυψη αλλοίωσης ή την τεχνητή βελτίωση της εμφάνισης του προϊόντος.

Κεντρικό ρόλο στα περιστατικά απάτης στα αλιεύματα διαδραματίζει το food laundering. Σημαντικός αριθμός περιπτώσεων αφορά την παράνομη επανεισαγωγή στην τροφική αλυσίδα ψαριών που είχαν απορριφθεί, δεσμευθεί ή δεν πληρούσαν τις απαιτήσεις ασφάλειας τροφίμων. Σε πολλές περιπτώσεις, η παράνομη φύση των προϊόντων σχετίζεται με έλλειψη ιχνηλασιμότητας, αδυναμία ταυτοποίησης της προέλευσης ή παραβίαση αλιευτικών ποσοστώσεων. Τα αλιεύματα άγνωστης ποιότητας ή μη τροφίμων παρουσιάζουν αυξημένα ποσοστά μεσαίου και υψηλού κινδύνου, καθώς δεν είναι δυνατόν να αξιολογηθεί με ασφάλεια η καταλληλότητά τους για κατανάλωση.

Παράλληλα, καταγράφονται περιπτώσεις απάτης μέσω παραποίησης εγγράφων, όπου η αλλοίωση του προϊόντος δεν είναι πάντα φυσική αλλά διοικητική. Η πλαστογράφηση ημερομηνιών αλίευσης, η αλλαγή στοιχείων προέλευσης, η ψευδής δήλωση αλιευτικών περιοχών και η χρήση παραποιημένων πιστοποιητικών υγείας αποτελούν επαναλαμβανόμενα μοτίβα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η απάτη συνδέεται άμεσα με αυξημένο κίνδυνο για την ασφάλεια τροφίμων, καθώς τα συστήματα ελέγχου και ανάκλησης καθίστανται αναποτελεσματικά.

Στην ακαδημαϊκή βιβλιογραφία, τα αλιεύματα εμφανίζονται συχνά σε περιπτώσεις δόλιας αντικατάστασης ειδών. Η αντικατάσταση ψαριών υψηλής εμπορικής αξίας με φθηνότερα ή λιγότερο γνωστά είδη συνδέεται με χημικούς και αλλεργιογόνους κινδύνους, ιδιαίτερα όταν τα υποκατάστατα είδη περιέχουν φυσικές τοξίνες ή μπορούν να προκαλέσουν αλλεργικές αντιδράσεις. Αναφέρονται επίσης περιπτώσεις όπου η αντικατάσταση αφορά είδη που δεν επιτρέπεται να διατίθενται για ανθρώπινη κατανάλωση ή απαιτούν ειδική επεξεργασία για την αποφυγή κινδύνων.

Τα δεδομένα των ποινικών ερευνών στην Ολλανδία επιβεβαιώνουν ότι τα αλιεύματα αποτελούν κατηγορία υψηλού ενδιαφέροντος για τις αρχές, καθώς συχνά συνδέονται με συστηματική απόκρυψη κινδύνων. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι έρευνες ξεκίνησαν ως περιστατικά ασφάλειας τροφίμων και στη συνέχεια αποκαλύφθηκε ότι οι επιχειρήσεις είχαν πλήρη γνώση της επικινδυνότητας των προϊόντων αλλά επέλεξαν να τα διαθέσουν στην αγορά, παρακάμπτοντας ελέγχους και υποχρεώσεις γνωστοποίησης.

Συνολικά, τα ευρήματα της μελέτης καταδεικνύουν ότι τα αλιεύματα αποτελούν την κατηγορία τροφίμων με τη μεγαλύτερη έκθεση σε απάτη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και ότι η απάτη αυτή συνδέεται συχνά με πραγματικούς ή δυνητικά σοβαρούς κινδύνους για την ασφάλεια τροφίμων, κυρίως μέσω πρακτικών food laundering, έλλειψης ιχνηλασιμότητας και διάθεσης προϊόντων ακατάλληλων για κατανάλωση.

Συνολικά οι ποινικές έρευνες στην Ολλανδία ανέδειξαν επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς, όπως η σκόπιμη παραποίηση αποτελεσμάτων εργαστηριακών ελέγχων, η επιλογή πελατών που δεν διενεργούν ελέγχους και η επανεισαγωγή ανακληθέντων προϊόντων στην αγορά. Σε ορισμένες περιπτώσεις, καταγράφηκαν ασθένειες καταναλωτών, όπως λοιμώξεις από σαλμονέλα ή έκθεση σε αφλατοξίνες και βαρέα μέταλλα, που συνδέθηκαν άμεσα με δόλιες πρακτικές. Τα δεδομένα δείχνουν ότι περίπου μία στις τρεις καταγεγραμμένες περιπτώσεις απάτης τροφίμων στην ΕΕ συνοδεύεται από πραγματικό ή δυνητικό κίνδυνο για την ασφάλεια τροφίμων, με κυρίαρχους τους χημικούς και μικροβιολογικούς κινδύνους και με το food laundering να αποτελεί την πιο συχνή και επικίνδυνη μορφή απάτης.

Σύνδεσμος για την επιστημονική δημοσίευση https://www.mdpi.com/2304-8158/14/24/4328

Αναφορά: Alewijn Martin, Pauline Goemans, Karen E. Gussow, Kate J. Turner, και Annemieke M. Pustjens. 2025. «Ανάλυση της σοβαρότητας των κινδύνων για την ασφάλεια των τροφίμων σε υποθέσεις απάτης στον τομέα των τροφίμων στην ΕΕ» Foods 14, αρ. 24: 4328. https://doi.org/10.3390/foods14244328