“16 Οκτωβρίου: Παγκόσμια Ημέρα Τροφίμων” του Δρ. Φραγκίσκου Γαΐτη* Βιολόγου-Μικροβιολόγου τροφίμων
Μία χαρακτηριστική φράση των γονιών μου όταν ήμουν μικρός, ήταν «φάε το φαγητό σου γιατί τα παιδάκια στην Αφρική πεινάνε», αφενός ως μια προτροπή για πλήρη και ορθή διατροφή και αφετέρου ως μια αδέξια ατομική πρωτοβουλία ενάντια στη σπάταλη τροφίμων (food waste).
Οι προ του 1950 γενιές, έχουν/είχαν σε ένα βαθμό δικαίωμα να το λένε, καθώς ήταν γενιές που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν μέσα σε συνεχόμενους πολέμους με ακραία πείνα και υποσιτισμό και προφανώς εκτιμούν/εκτιμούσαν με διαφορετικό κριτήριο, ενδεχομένως και ευγνωμοσύνης, την επισιτιστική επάρκεια στη μετά το 1950 εποχή.
Ας μην ξεχνάμε ότι στον 20ο αιώνα η Ευρώπη γνώρισε δυο μεγάλους παγκόσμιους πολέμους (Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος: 1914 – 1918 και Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος: 1939 – 1945) ενώ από την άλλη η Ελλάδα βρέθηκε στη δίνη 5 πολέμων (Α’ και Β’ Βαλκανικός Πόλεμος: 1912 – 1913, Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος: 1917 – 1918, Ελληνοτουρκικός Πόλεμος: 1919–1922 με την οδυνηρή κατάληξη της Μικρασιατικής καταστροφής, Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος: 1940 – 1944 και ο καταστροφικός Εμφύλιος Πόλεμος: 1946 – 1949).
Η Ελλάδα άρχισε να ορθοποδεί οικονομικά και κοινωνικά στις αρχές της δεκαετίας του 1950, περίοδος γνωστή και ως μεταπολεμική ανασυγκρότηση, η οποία στηρίχθηκε στην αμερικανική οικονομική βοήθεια (σχέδιο Μάρσαλ) για την ανοικοδόμηση και την ενίσχυση της γεωργίας και της βιομηχανίας, στους εντυπωσιακούς ρυθμούς ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας στις δεκαετίες 1950 και 1960 και στη νομισματική σταθεροποίηση η οποία έφερε ξένες επενδύσεις.
Αντίστοιχη φυσικά ήταν και η ανάπτυξη της Ευρώπης και άλλων χωρών του πλανήτη οπότε σήμερα, μια τέτοια φράση είναι τουλάχιστον υποκριτική, για ένα παγκόσμιο σύστημα που παράγει επαρκή ποσότητα τροφίμων για όλους, εμφανίζοντας παράλληλα σημαντικά ποσοστά απώλειας τροφίμων και την ίδια στιγμή εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι να ζουν υπό καθεστώς πείνας ή υποσιτισμού.
Η Παγκόσμια Ημέρα Τροφίμων, η οποία τιμάται κάθε χρόνο στις 16 Οκτωβρίου, αναδεικνύει την ανάγκη για βαθύτερη κατανόηση αυτών των προκλήσεων και για συντονισμένες, πολυεπίπεδες δράσεις, από τη γεωργική πολιτική έως τις καταναλωτικές συνήθειες.
Η επίσημη ετήσια έκθεση των Ηνωμένων Εθνών (SOFI 2026) δείχνει ότι, παρά τη σταδιακή βελτίωση, το 7,8% του παγκόσμιου πληθυσμού (περίπου 645 εκατομμύρια άνθρωποι) εξακολουθεί να αντιμετωπίζει πρόβλημα πείνας, το 25,8% του πληθυσμού (2,1 δισεκατομμύρια άνθρωποι) βιώνει μέτρια ή σοβαρή επισιτιστική ανασφάλεια, ενώ 2,69 δισεκατομμύρια άνθρωποι αδυνατούν οικονομικά να έχουν μια υγιεινή διατροφή. Την ίδια στιγμή, σύμφωνα με τον Οργανισμό Περιβάλλοντος του ΟΗΕ (UNEP), ο πλανήτης σπαταλά περισσότερους από 1,05 δισεκατομμύρια τόνους τροφίμων ετησίως, γεγονός που αντιστοιχεί σε 1 δισεκατομμύριο πεταμένα γεύματα τη μέρα.
Αντίθετα με την κοινή πεποίθηση ότι η σπατάλη είναι κυρίως πρόβλημα των super market ή των εστιατορίων, τα δεδομένα του UNEP Food Waste Index δείχνουν ότι ο μεγαλύτερος «ένοχος» είναι οι ίδιοι οι καταναλωτές, καθώς το 60% της συνολικής σπατάλης (631 εκατομμύρια τόνοι) κάθε χρόνο προέρχεται από τα νοικοκυριά, ακολουθούμενα από τις υπηρεσίες εστίασης (28% και 290 εκατομμύρια τόνοι) και το λιανικό εμπόριο (12% και 131 εκατομμύρια τόνοι).
Η σπατάλη φαγητού δεν εγείρει μόνο ηθικά ή οικονομικά ζητήματα, αλλά έχει και τεράστιες επιπτώσεις στο περιβάλλον, είτε λόγω εκπομπής αερίων (8-10% των παγκόσμιων εκπομπών θερμοκηπίου) είτε λόγω σπατάλης πόρων, καθώς για την παραγωγή φαγητού που δεν καταναλώνεται, δεσμεύεται άσκοπα το 28% της παγκόσμιας αγροτικής γης και κατασπαταλώνται πολύτιμα αποθέματα νερού.
Είναι προφανές ότι η ενεργός συμμετοχή όλων αποτελεί προϋπόθεση για να χτιστεί ένα πιο δίκαιο, υγιές και ανθεκτικό διατροφικό μέλλον, για τους σημερινούς πληθυσμούς, αλλά και για τις επόμενες γενιές. Παρότι όμως η μείωση της σπατάλης τροφίμων κατά 50% έως το 2030, αποτελεί επίσημο Στόχο Βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ (SDG 12.3), δεν είναι σαφής ο τρόπος με τον οποίο η μείωση της σπατάλης σε μια χώρα θα μεταφέρει αυτόματα φαγητό σε μια άλλη που πλήττεται από πείνα ή επισιτιστική ανασφάλεια.
Εγώ πάντως για να μην δυσαρεστήσω τους γονείς μου έτρωγα πάντα όλο το φαγητό μου, αλλά ακόμη και σήμερα δεν έχω καταλάβει πώς βοήθησα τα παιδάκια στην Αφρική…
Βιβλιογραφία
1. Food loss and waste. UN environment programme.
https://www.unep.org/topics/food-systems/food-loss-and-waste
2. Food Waste Index Report 2024. UN environment programme.
https://www.unep.org/resources/publication/food-waste-index-report-2024
3. The State of Food Security and Nutrition in the World 2026: Understanding and addressing the high cost of a healthy diet (2026).
https://www.who.int/publications/m/item/the-state-of-food-security-and-nutrition-in-the-world-2026
4. UNEP Food Waste Index Report 2024, Clementine O’Connor, Climate Change Division, UN environment programme.
https://unstats.un.org/unsd/envstats/fdes/EGES11/9UNEP_Food%20Waste%20Index.pdf
5. Ηνωμένα Έθνη: Περιφερειακό Κέντρο Πληροφόρησης ΟΗΕ. 16 Οκτωβρίου: Παγκόσμια Ημέρα Τροφίμων.
16 Οκτωβρίου: Παγκόσμια Ημέρα Τροφίμων
* Ο Δρ. Φραγκίσκος Γαΐτης εργάζεται στον ΕΦΕΤ και στο παρόν κείμενο εκφράζει προσωπικές απόψεις.
