Ο πρόεδρος του ΕΦΕΤ Αντώνης Ζαμπέλας με αφορμή την σημερινή Παγκόσμια ημέρα Ασφάλειας Τροφίμων, επισημαίνει με άρθρο του στο Cibum, ότι η ασφάλεια και η ποιότητα των τροφίμων στην Ελλάδα δεν είναι προτεραιότητα, και πως το ΥΠΑΑΤ ασχολείται μόνο με αγρότες και κτηνοτρόφους, τονίζει την ανάγκη επανασχεδιασμού της πολιτικής για τα τρόφιμα και ζητά να γίνει ο ΕΦΕΤ Ανεξάρτητη Αρχή
Του Αντώνη Ζαμπέλα
Προέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου, Ενιαίου Φορέα Ελέγχου Τροφίμων (ΕΦΕΤ)
Μέλους Διοικητικού Συμβουλίου Ευρωπαϊκής Αρχής Ασφάλειας Τροφίμων (European
Food Safety Authority, EFSA)
Καθηγητή Διατροφής του Ανθρώπου, Εργαστήριο Διαιτολογίας και Ποιότητας Ζωής,
Τμήμα Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής του Ανθρώπου, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο
Αθηνών
Honorary Professor, Division of Medicine, Faculty of Medical Sciences, University
College London, UK
Κάθε άνθρωπος, χωρίς εξαιρέσεις, έχει δικαίωμα στην πρόσβαση σε ασφαλή, θρεπτικά, οικονομικά και προσιτά τρόφιμα. Η Παγκόσμια Ημέρα Ασφάλειας Τροφίμων, που τιμάται στις 7 Ιουνίου, μας υπενθυμίζει πως η ασφάλεια των τροφίμων είναι θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα – αλλά και συλλογική ευθύνη.
Καθημερινά, τα τρόφιμα μπορεί να επιμολυνθούν από μικροοργανισμούς ή χημικές ουσίες, προκαλώντας ασθένειες που επηρεάζουν την υγεία, την κοινωνία και την οικονομία. Η ενημέρωση και η πρόληψη είναι το πρώτο μας όπλο. Όλοι όσοι συμμετέχουν στην αλυσίδα της διατροφής – από τον αγρότη και τον παραγωγό, μέχρι τον καταναλωτή – παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ασφάλεια των τροφίμων μέσω της εφαρμογής καλών πρακτικών, σύγχρονης επιστήμης και υπεύθυνης στάσης.
Το φετινό μήνυμα εστιάζει στον κρίσιμο ρόλο της επιστήμης: χωρίς αυτήν, δεν μπορούμε να κατανοήσουμε, να ελέγξουμε ή να διαχειριστούμε τους κινδύνους που απειλούν την τροφική αλυσίδα – και κατά συνέπεια την υγεία μας.
Σε μία όμως εποχή βαθιάς περιβαλλοντικής κρίσης, όπου η κλιματική αλλαγή, η υποβάθμιση των φυσικών πόρων και η απώλεια της βιοποικιλότητας θέτουν σε κίνδυνο όχι μόνο τα οικοσυστήματα αλλά και την ανθρώπινη υγεία, η Ευρωπαϊκή Ένωση απάντησε με μία φιλόδοξη στρατηγική: την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία (European Green Deal). Στόχος της είναι να καταστήσει την Ευρώπη την πρώτη κλιματικά ουδέτερη ήπειρο μέχρι το 2050, μεταμορφώνοντας πλήρως το παραγωγικό και καταναλωτικό μας μοντέλο.
Στην καρδιά αυτής της συμφωνίας βρίσκεται και η στρατηγική «Από το Αγρόκτημα στο Πιάτο» (Farm to Fork), η οποία επανακαθορίζει τη σχέση μας με τα τρόφιμα: από το πώς τα παράγουμε και τα διανέμουμε, μέχρι το πώς τα καταναλώνουμε και τα αξιολογούμε. Πρόκειται για μία επαναστατική προσέγγιση που επιχειρεί να διαμορφώσει ένα ανθεκτικό, δίκαιο και περιβαλλοντικά βιώσιμο αγροδιατροφικό σύστημα, το οποίο να προάγει παράλληλα τη δημόσια υγεία και την κοινωνική δικαιοσύνη.
Μια Συστημική Ματιά στο Τρόφιμο
Η προσέγγιση «Από το Αγρόκτημα στο Πιάτο» δεν αντιμετωπίζει το τρόφιμο ως ένα απλό καταναλωτικό αγαθό, αλλά ως μέρος ενός σύνθετου συστήματος που ξεκινά από την πρωτογενή παραγωγή, περνά μέσα από τις αλυσίδες μεταποίησης, διανομής και εμπορίας, και καταλήγει στον τελικό καταναλωτή. Στο σύστημα αυτό εμπλέκονται ποικίλοι παράγοντες: από τις πολιτικές και τις τεχνολογίες, μέχρι τα κοινωνικά πρότυπα και τις καταναλωτικές συμπεριφορές.
Η στρατηγική ενσωματώνει μεθοδολογικά εργαλεία της Συστημικής Θεώρησης, τα οποία μας επιτρέπουν να αντιληφθούμε και να παρέμβουμε στις πολυπλοκότητες της αγροδιατροφικής αλυσίδας. Η κατανόηση των μεταξύ τους σχέσεων και αλληλεπιδράσεων —π.χ. μεταξύ παραγωγής, περιβάλλοντος, υγείας, αγοράς και καταναλωτή— είναι κρίσιμη για την επιτυχία κάθε μεταρρύθμισης.
Τέσσερις Πυλώνες για το Μέλλον των Τροφίμων
Η στρατηγική «Από το Αγρόκτημα στο Πιάτο» βασίζεται σε τέσσερις βασικούς πυλώνες:
- Βιώσιμη Παραγωγή Τροφίμων: Η ενίσχυση της αειφορίας στην πρωτογενή παραγωγή αποτελεί θεμέλιο λίθο της στρατηγικής. Επιχειρείται μείωση της χρήσης φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων, προώθηση της βιολογικής γεωργίας, προστασία της εδαφικής και υδατικής ποιότητας, καθώς και της βιοποικιλότητας. Παράλληλα, προωθείται η υιοθέτηση γεωργικών πρακτικών φιλικών προς το κλίμα και η ενσωμάτωση καινοτομιών (όπως η γεωργία ακριβείας).
- Βιώσιμη Επεξεργασία και Διανομή Τροφίμων: Οι βιομηχανίες τροφίμων καλούνται να μειώσουν το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα, να ενισχύσουν την κυκλική οικονομία (μείωση αποβλήτων, ανακύκλωση, επαναχρησιμοποίηση) και να επενδύσουν σε τεχνολογίες καθαρής ενέργειας. Η διανομή πρέπει να εξασφαλίζει μειωμένες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου και ασφάλεια κατά τη μεταφορά.
- Υγιεινή Διατροφή και Ενημερωμένοι Καταναλωτές: Δίδεται έμφαση στην ενημέρωση του κοινού για τη διατροφική αξία και την περιβαλλοντική επίπτωση των προϊόντων, με στόχο την ενίσχυση της ζήτησης για υγιεινές και βιώσιμες επιλογές. Προτείνεται διατροφική επισήμανση, καταπολέμηση της παραπληροφόρησης, περιορισμός της κατανάλωσης υπερεπεξεργασμένων τροφίμων και στήριξη τοπικών και εποχιακών προϊόντων.
- Καταπολέμηση της Σπατάλης Τροφίμων: Η στρατηγική στοχεύει στη μείωση κατά 50% της απώλειας και της σπατάλης τροφίμων μέχρι το 2030, με δράσεις σε όλα τα στάδια της εφοδιαστικής αλυσίδας, από το αγρόκτημα ως το νοικοκυριό. Αυτή η σπατάλη δεν είναι μόνο ηθικά απαράδεκτη, αλλά συνεπάγεται και τεράστιο περιβαλλοντικό και οικονομικό κόστος.
Η προσέγγιση της Ενιαίας Υγείας (One Health), που αναγνωρίζει τη στενή σχέση μεταξύ ανθρώπου, ζώων, φυτών και περιβάλλοντος, είναι σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ. Οι ζωοανθρωπονόσοι (νοσήματα που μεταδίδονται από τα ζώα στον άνθρωπο και αντίστροφα) αντιπροσωπεύουν το 75% των αναδυόμενων λοιμωδών νοσημάτων. Παράλληλα, η υγεία των φυτών είναι ζωτικής σημασίας: πάνω από το 40% της παγκόσμιας φυτικής παραγωγής χάνεται κάθε χρόνο λόγω ασθενειών και παρασίτων, με σοβαρές επιπτώσεις στην επισιτιστική επάρκεια, τη διατροφή και το περιβάλλον.
Οι προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής, της παγκοσμιοποίησης, της εντατικοποίησης της γεωργίας και της μείωσης της βιοποικιλότητας καθιστούν αναγκαία τη διεπιστημονική συνεργασία και την αξιοποίηση της τεχνολογίας για την πρόληψη, επιτήρηση και διαχείριση κινδύνων. Η μείωση της χρήσης χημικών και η στροφή σε βιολογικά μέσα προστασίας των φυτών είναι κρίσιμες στρατηγικές για τη βιώσιμη διατροφή.
Στην Ευρώπη, οργανισμοί όπως η EFSA και ο ECDC στηρίζουν ενεργά τις αρχές της Ενιαίας Υγείας, θέτοντας κοινούς στόχους και στρατηγικές που βασίζονται στην επιστημονική τεκμηρίωση και στη διατομεακή συνεργασία.
Η διατροφή, ως καταλύτης υγείας, βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της προσέγγισης. Η στρατηγική του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για τη διατροφή και την ασφάλεια των τροφίμων δίνει έμφαση στην υγιεινή διατροφή, στη μείωση των τροφιμογενών νοσημάτων και της παιδικής παχυσαρκίας, και στην αντιμετώπιση της πείνας.
Η διατροφική πολιτική στην Ελλάδα χρειάζεται επανίδρυση
Στην χώρα μας με τόσο πλούσια γαστρονομική παράδοση, θα περίμενε κανείς ότι η ασφάλεια και η ποιότητα των τροφίμων θα ήταν αυτονόητη προτεραιότητα. Κι όμως, η σημερινή κατάσταση στο πεδίο της διατροφικής πολιτικής, των ελέγχων, της προστασίας του καταναλωτή και της υποστήριξης των υγιών επιχειρήσεων τροφίμων, εξακολουθεί να θέλει συνταρακτικές βελτιώσεις.
Ένα σύστημα χωρίς κεντρικό κορμό
Η χώρα μας δεν διαθέτει έναν ενιαίο, ανεξάρτητο φορέα που να συντονίζει και να εντέλει όσον αφορά στην πολιτική για τα τρόφιμα — από τη διατροφή έως την ασφάλεια, από την ενημέρωση του πολίτη έως τη στήριξη της καινοτομίας στις επιχειρήσεις. Αντίθετα, οι αρμοδιότητες είναι διάσπαρτες. Ο ΕΦΕΤ με υπεράνθρωπες προσπάθειες καλείται καθημερινά να προασπίζει τον καταναλωτή με δράσεις που περιλαμβάνουν:
- Υπολείμματα φυτοφαρμάκων στα τρόφιμα
- Salmonella που ενδημεί σε μονάδες παραγωγής και καταλήγει στα νοικοκυριά
- Αφλατοξίνες σε δημητριακά εισαγωγής
- Απάτη στο μέλι
- Ψωμιά με 2,2 γρ. αλάτι ανά 100 γρ. προϊόντος που επηρεάζουν τον κίνδυνο εμφάνισης υπέρτασης
- Αλλεργιογόνα χωρίς επισήμανση
- Ελαιόλαδα με φυτικά έλαια και χρωστικές που παρασκευάζονται σε σπίτια στα οποία ο ΕΦΕΤ δεν μπορεί να ελέγξει λόγω νομοθεσίας
- Kατανάλωση τροφίμων, έκθεση σε κινδύνους και ανάλυση επικινδυνότητας
- Ετικέτες τροφίμων που παραπληροφορούν τον καταναλωτή ως προς τη σύστασή τους αλλά και τις δήθεν ευεργετικές τους ιδιότητες
- Υλικά που μεταφέρονται από περιέκτες σε τρόφιμα ως μη όφειλαν
Χωρίς όμως ικανοποιητικό προσωπικό και αξιοπρεπή χρηματοδότηση, αλλά και χωρίς επαρκή και διαρκή δεδομένα, δεν είναι δυνατό να σχεδιαστούν ούτε και να αξιολογηθούν τα αποτελέσματα των εφαρμοσμένων πολιτικών.
Επίσης η καθημερινότητα του ΕΦΕΤ και των άλλων ελεγκτικών μηχανισμών δεν περιορίζεται μόνο σε τυπικούς ελέγχους ρουτίνας. Αντιθέτως, ο οργανισμός καλείται να αντιμετωπίσει έναν διαρκώς εξελισσόμενο χάρτη απειλών όπως:
1.Απάτες στα τρόφιμα (food fraud):
- Η νοθεία και η παραπλάνηση του καταναλωτή έχουν αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Δεν είναι απλώς ζήτημα εξαπάτησης — συχνά συνδέεται με κινδύνους για την υγεία:
- Η νοθεία του μελιού, με εισαγόμενα προϊόντα αμφιβόλου ποιότητας να βαφτίζονται «ελληνικά».
- Η νόθευση του ελαιολάδου με φυτικά έλαια ή άλλες ακατάλληλες προσμίξεις.
- Η χρήση μη εγκεκριμένων ουσιών ως φυτοπροστατευτικά, όπως στην περίπτωση του οξειδίου του αιθυλενίου σε σησάμι και προϊόντα του, που είχε οδηγήσει σε απόσυρση εκατοντάδων προϊόντων από την ευρωπαϊκή αγορά.
Για την αντιμετώπιση τέτοιων φαινομένων, η συνεργασία του ΕΦΕΤ με την Οικονομική Αστυνομία αποδεικνύεται πολλές φορές κρίσιμη, ιδίως όταν η απάτη αποκτά οργανωμένα ή διασυνοριακά χαρακτηριστικά.
2.Αναδυόμενοι βιολογικοί και χημικοί κίνδυνοι:
Το περιβάλλον της ασφάλειας τροφίμων μεταβάλλεται ραγδαία, με νέους κινδύνους να αναδύονται, συχνά χωρίς επαρκή γνώση για τις επιπτώσεις τους:
- Τοξοπλάσμωση σε έτοιμα προς κατανάλωση τρόφιμα όπως σαλάτες.
- Νέα στελέχη Salmonella spp, όπως το S. Reading.
- Αύξηση κρουσμάτων από Campylobacter spp και Yersinia spp — παθογόνα που ενίοτε υποεκτιμώνται.
- Γαλακτωματοποιητές όπως οι E407, E407a και E471, των οποίων η μακροχρόνια χρήση εγείρει ανησυχίες για εντερική υγεία και φλεγμονωδών νοσημάτων.
- Παρουσία 3-MCPD (3-μονοχλωροπροπανοδιόλης) σε προτηγανισμένα τρόφιμα – ουσία δυνητικά καρκινογόνος.
- Επιμόλυνση ελαιολάδου με MOHs (ορυκτέλαια) — ειδικά οι ομάδες MOSH και MOAH, που σχετίζονται με καρκινογόνο και γονιδιοτοξική δράση.
3. Ανάπτυξη προϊόντων από τη βιομηχανία τροφίμων εμπλουτισμένων με βιταμίνες και ανόργανα στοιχεία που ενδεχομένως να εκθέτουν τον πληθυσμό σε υπερπρόσληψη
4. Προώθηση βιώσιμων διατροφικών προτύπων όπως η παραδοσιακή μας μεσογειακή διατροφή που συνεισφέρουν στην υγεία και προασπίζουν το περιβάλλον
5. Διερεύνηση των φυτικών πηγών πρωτεΐνης ως προς την ασφάλειά τους
6. Χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στον αποτελεσματικότερο προσδιορισμό κινδύνου και τη βοήθεια των αρμόδιων αρχών στον αποτελεσματικότερο έλεγχο
7. Μείωση της ανθεκτικότητας των μικροβίων στα αντιβιοτικά που χορηγούνται στα ζώα
8 Διερεύνηση δημιουργία και παρουσία PFAS στα τρόφιμα
9. Επίδραση της κλιματικής κρίσης στα συστήματα τροφίμων, την αγροτική παραγωγή και τις επιπτώσεις στην υγεία
10. Διερεύνηση για την μείωση της συγκέντρωσης κάποιων προσθέτων, όπως το διοξείδιο του θείου σε συγκεκριμένα τρόφιμα
11. Νομοθετικές πρωτοβουλίες για την μείωση της περιεκτικότητας σε Νάτριο σε τρόφιμα ευρείας κατανάλωσης όπως το ψωμί και το τυρί
12. Αναδιαμόρφωση και συνεχιζόμενη εκπαίδευση των επιθεωρητών ώστε να αντεπεξέρχονται σε νέα δεδομένα και καταστάσεις
Αυτές οι απειλές απαιτούν ταχεία ανίχνευση, σύγχρονα εργαστηριακά εργαλεία, ευρωπαϊκή συνεργασία και κυρίως έναν φορέα που να έχει την τεχνογνωσία και τη θεσμική ανεξαρτησία για να δράσει προληπτικά.
Τι πρέπει να γίνει
Ο ΕΦΕΤ, με το εξαιρετικό επιστημονικό προσωπικό του και το στρατηγικό του σχέδιο, είναι ο μοναδικός θεσμός της ελληνικής πολιτείας που μπορεί να αναλάβει τον ρόλο του ενορχηστρωτή. Δυστυχώς όμως στο Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, η κύρια και ίσως η μοναδική προτεραιότητα είναι οι αγρότες και οι κτηνοτρόφοι κάτι που μερικές φορές επιφέρει και σύγκρουση συμφερόντων. Αντίθετα, Υπουργείο Υγείας λόγω του ιατροκεντρισμού του δεν έχει προτεραιότητα την αλλαγή των διατροφικών συνηθειών με απώτερο σκοπό την μείωση των χρόνιων νοσημάτων, της υποθρεψίας και της δυσθεψιας και κατ’ επέκταση την βελτίωση της ποιότητας ζωής, την αύξηση της παραγωγικότητας, τη μείωση της φαρμακευτικής δαπάνης και την μείωση των εισαγωγών στα νοσοκομεία άρα και την σημαντική μείωση του νοσοκομειακού κόστους. Είναι ενδεικτικό ότι ενώ στη χώρα έγινε μια πρωτοβουλία για την ενημέρωση για την παιδική παχυσαρκία με απώτερο στόχο τη μείωση της, η αντίστοιχη πρωτοβουλία στην Πορτογαλία έλαβε υπόψη της πολλούς περισσότερους επιβαρυντικούς παράγοντες και τα αποτελέσματα έγιναν ορατά μετά από επιμονή και προσπάθεια επτά χρόνων
Θα αποφασίσει επομένως η Πολιτεία:
- Να καταστήσει τον ΕΦΕΤ Ανεξάρτητη Αρχή με θεσμικά εχέγγυα ανεξαρτησίας από την εκτελεστική εξουσία, από δομές υπουργείων και οικονομικά συμφέροντα;
- Να του αποδώσει διευρυμένες αρμοδιότητες, από την αγροτική πολιτική/πρωτογενή παραγωγή έως τη διατροφή, και τη διατροφική πολιτική της χώρας, με ενιαία εποπτεία της αλυσίδας τροφίμων;
- Να του χορηγήσει αξιοπρεπή χρηματοδότηση για τη συλλογή εθνικών στοιχείων για τη διατροφική πρόσληψη και τη δημόσια υγεία, σε μόνιμη βάση και όχι αποσπασματικά;
- Να εφαρμοστούν σύγχρονα πρότυπα λογοδοσίας, ελέγχου και διαφάνειας στις διαδικασίες, με συμμετοχή των ενώσεων καταναλωτών, της επιστημονικής κοινότητας και των ίδιων των επιχειρήσεων, δημιουργώντας και ένα δίκαιο και ενιαίο κυρωτικό σύστημα
- Να αναπτυχθεί σε στελεχιακό δυναμικό σε όλες τις περιφέρειες της χώρας με χρηματοδότηση που να αντιστοιχεί στις αρμοδιότητές και τις υποχρεώσεις του απέναντι στον πολίτη και με την άρση όλων των νομοθετικών επικαλύψεων, ενδουπουργικά και διυπουργικά που είναι γνωστές σε όλους;
Όραμα και ευθύνη
Ο ΕΦΕΤ δεν πρέπει να είναι απλώς ένας ελεγκτικός μηχανισμός. Οφείλει να είναι σύμβουλος και σύμμαχος του πολίτη, των Υπουργείων Υγείας, και Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων αλλά και ταυτόχρονα να είναι πυλώνας στήριξης των υγιών επιχειρήσεων τροφίμων, προωθώντας την καινοτομία και τις καλές πρακτικές.
Η ασφάλεια τροφίμων, η διατροφική πολιτική και η υγεία του πληθυσμού είναι αλληλένδετα. Το να συνεχίσουμε να τα αντιμετωπίζουμε αποσπασματικά είναι εγκληματικό. Πρέπει επομένως με σοβαρότητα και υπευθυνότητα να επανιδρύσουμε τον τρόπο με τον οποίο η χώρα μας σχεδιάζει, εφαρμόζει και εποπτεύει την πολιτική για τα τρόφιμα. Και αυτό ξεκινά με πολιτική απόφαση ώστε η πολιτεία να εμπιστευθεί την επιστήμη για να θωρακιστεί ο καταναλωτής.
- ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Δ. Σταμενίτης στο Cibum για την Παγκόσμια Ημέρα Ασφάλειας Τροφίμων: Αυστηρότερο το νομοθετικό πλαίσιο – Ενίσχυση της διαφάνειας
- ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Αφιερωμένο σε όλους τους ΗΡΩΕΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ που δίνουν καθημερινά μάχη μέσα από την επιστήμη τους
- ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Πόσο ασφαλή είναι τα τρόφιμα στην Ελλάδα; Του Δρ Φ. Γαΐτη
