Γιατί στην Ελλάδα πολλές από τις ανακλήσεις τροφίμων γίνονται στα σιωπηλά; – Ο ρόλος των εταιρειών, των αρχών και της διαφάνειας στην προστασία της δημόσιας υγείας
Καθώς οι ανακλήσεις τροφίμων αυξάνονται ανησυχητικά, με πρόσφατα παραδείγματα να περιλαμβάνουν αυγά, ντομάτες, αγγούρια, παγωτά, ψωμιά, παιδικές τροφές, και πολλά άλλα, η εμπιστοσύνη των καταναλωτών στην ασφάλεια των τροφίμων βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων ετών.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Πορτοκαλάδα ή λεμονάδα; Ποιο ρόφημα δίνει πραγματικά περισσότερη ενέργεια
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Υγρά αντικουνουπικά: Ιδιαίτερα τοξικά για παιδιά – Τι έδειξε η δοκιμή της γαλλικής ένωσης καταναλωτών
Παρότι πολλές εταιρείες εφαρμόζουν με συνέπεια τα σωστά πρωτόκολλα ασφάλειας, οι ανακλήσεις είναι συχνά αναπόφευκτες. Ένα εστιατόριο μπορεί να σερβίρει άθελά του κρεμμύδια που έχουν μολυνθεί ήδη από τη φάρμα. Ένα σούπερ μάρκετ μπορεί να πουλά αλλαντικά, χωρίς να γνωρίζει ότι το πρόβλημα ξεκίνησε στο εργοστάσιο επεξεργασίας. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πάντα ποιος ή τί φταίει, αν και η πληροφορία είναι χρήσιμη για όλο τον κλάδο σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά πώς διαχειρίζεται μια εταιρεία την κατάσταση – είτε η ίδια προχώρησε στην ανάκληση, είτε εμπλέκεται έμμεσα.
Τι πρέπει να συμβαίνει σε μια καλά οργανωμένη ανάκληση τροφίμων
Πρώτον, οι καταναλωτές πρέπει να ενημερώνονται άμεσα. Η ταχύτητα είναι ζωτικής σημασίας. Οι εταιρείες οφείλουν να κοινοποιούν τις πληροφορίες γρήγορα, αξιόπιστα και με σαφήνεια, χρησιμοποιώντας πολλαπλά κανάλια επικοινωνίας, ώστε και να ενημερώνονται οι καταναλωτές και να λαμβάνονται άμεσα προληπτικά μέτρα και να μειωθεί ο πανικός. Πρόσφατο παράδειγμα είναι η ανάκληση μεγάλης αλυσίδας που δημοσιεύτηκε μεν στην ιστεσελίδα της (κάτω κάτω) αλλά τα μέσα την δημοσιεύσαν μία εβδομάδα μετά, με δική τους… ιχνηλάτιση! Δεύτερον, το μήνυμα πρέπει να είναι σαφές και συγκεκριμένο. Πρέπει να εξηγείται τι ακριβώς συνέβη, ποια προϊόντα επηρεάζονται και τι πρέπει να κάνει ο καταναλωτής.
Επίσης, είναι απαραίτητο να δίνονται πληροφορίες για την προέλευση και τη διάθεση των προϊόντων, όπως αριθμοί παρτίδας, ημερομηνίες λήξης, καταστήματα και γεωγραφικές περιοχές που επηρεάζονται, κάτι που δεν κάνει (συνήθως) ο ΕΦΕΤ, ανακοινώνοντας μόνο τη μάρκα και την εταιρεία και όχι τα σουπερμάρκετ ή τα καταστήματα λιανικής που πωλείται το μη ασφαλές προϊόν. Οι καταναλωτές πρέπει να λαμβάνουν σαφείς οδηγίες για το πώς να αναγνωρίσουν τα επηρεαζόμενα προϊόντα και τι να κάνουν με αυτά – αν πρέπει να τα επιστρέψουν στο κατάστημα, να τα καταστρέψουν ή να ζητήσουν ιατρική βοήθεια αν εμφανίσουν συμπτώματα.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Εργαζόμενοι επιχείρησης τροφίμων χτύπησαν σοβαρά στο κεφάλι κρατική επιθεωρήτρια – Λειτουργούσαν χωρίς άδεια
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Δημοφιλή ποτήρια ενέχουν σοβαρό κίνδυνο τραυματισμού λόγω λάθους στην παραγωγή
Τα συμπτώματα μίας πιθανής τροφικής δηλητηρίασης ή ασθένειας από ακατάλληλα τρόφιμα ποικίλουν, ανάλογα με το είδος μόλυνσης πχ άλλα συμπτώματα έχει η σαλμονέλωση, άλλα η λιστερίωση, άλλα η κατάποση ενός ξένου σώματος και εντελώς διαφορετική η αλλεργική αντίδραση σε μη δηλωμένο αλλεργιογόνο. Γι’ αυτό η ανακοίνωση ανάκλησης πρέπει εκτός από τον πιθανό κίνδυνο, να αναφέρει και πιθανά συμπτώματα (κάτι που επίσης δεν γίνεται στις ανακοινώσεις του ΕΦΕΤ κάνουν οι Αρχές στις περισσότερες χώρες του εξωτερικού) ώστε να μπορεί ο καταναλωτής να τα αναγνωρίσει να τα διακρίνει και να πάει στο γιατρό εάν χρειάζεται.
Η επικοινωνία πρέπει να είναι ευρεία και να αξιοποιεί διάφορα μέσα – από ειδοποιήσεις μέσω προγραμμάτων επιβράβευσης και κοινωνικά δίκτυα έως αφίσες σε καταστήματα, QR codes και συνεργασία με τα μέσα ενημέρωσης. Τέλος, η εταιρεία πρέπει να παρέχει τακτικές ενημερώσεις για την πορεία της ανάκλησης, την υποστήριξη των πελατών, και να δείχνει ενσυναίσθηση για την ταλαιπωρία που έχει προκληθεί.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Γιατί μερικοί άνθρωποι είναι πιο ευάλωτοι σε τροφιμογενή παθογόνα όπως η σαλμονέλα και η λιστέρια;
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Πρωί ή βράδυ; Πότε είναι η καλύτερη ώρα για να ποτίσετε τα φυτά σας το καλοκαίρι;
Τι δεν πρέπει να συμβαίνει
Δεν πρέπει να υπάρχει καθυστέρηση στην ενημέρωση. Όταν η πληροφόρηση αργεί, αυξάνονται οι κίνδυνοι για τη δημόσια υγεία. Έχουμε δει και αυτό στην Ελλάδα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η ανακοίνωση ανάκλησης επικίνδυνου τροφίμου με μεγάλη διάρκεια ζωής από τον Σκλαβενίτη 15 ημέρες μετά την ανάκλησή του από τα σουπερμάρκετ της Κύπρου. Η γλώσσα που χρησιμοποιείται δεν πρέπει να είναι ασαφής ή τεχνικά πολύπλοκη. Όσο πιο κατανοητό είναι το μήνυμα, τόσο πιο αποτελεσματικά θα αντιδράσουν οι καταναλωτές.
Η ανάκληση δεν πρέπει να μένει «θαμμένη» ή δύσκολα προσβάσιμη από τα καταστήματα λιανικής. Το έχουμε δει και αυτό στην Ελλάδα από μεγάλα σουπερμάρκετ. Οι καταναλωτές δεν επισκέπτονται τακτικά εταιρικούς ή κρατικούς ιστότοπους· γι’ αυτό η πληροφορία πρέπει να φτάσει σε αυτούς όπου κι αν βρίσκονται. Δεν πρέπει να υπάρχει ασάφεια ως προς το αν ένα προϊόν που έχουν στο σπίτι τους επηρεάζεται ή όχι. Οι καταναλωτές πρέπει να μπορούν να απαντήσουν άμεσα στο ερώτημα «με αφορά;».
Τέλος, η εταιρεία δεν πρέπει να αμύνεται ή να αποκρύπτει στοιχεία. Η έλλειψη διαφάνειας ενθαρρύνει τη διάδοση παραπληροφόρησης και βλάπτει τη φήμη της επιχείρησης.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Ιδρώνεις πολύ ή λίγο; Πότε είναι φυσιολογικό και πότε σημάδι προβλήματος;
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Rob Lowe: Διατροφικά και άλλα μυστικά που τον κρατούν νέο σε σώμα και ψυχή
Τι ισχύει στην Ελλάδα
Ένας από τις κύριους πυλώνες ασφαλείας τροφίμων στην Ελλάδα είναι ο ΕΦΕΤ, ο οποίος είτε μετά από ελέγχους, είτε έπειτα από καταγγελίες καταναλωτών διενεργεί επιθεωρήσεις και δειγματοληψίες. Ωστόσο, στη χώρα μας, το θέμα των ανακλήσεων τροφίμων παραμένει σε μεγάλο βαθμό στο περιθώριο της δημόσιας συζήτησης, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στο εξωτερικό, όπου η διαφάνεια και η άμεση ενημέρωση των καταναλωτών αποτελούν κεντρικά στοιχεία της διαχείρισης κρίσεων στον τομέα της ασφάλειας τροφίμων, και γίνονται πρώτη είδηση.
Ακόμη και ο ίδιος ο πρόεδρος του ΕΦΕΤ, Αντώνης Ζαμπέλας είχε παραδεχθεί στο Cibum, ότι η Ασφάλεια Τροφίμων δεν είναι προτεραιότητα στην Ελλάδα, αναφέροντας το προφανές: “Η κύρια και ίσως η μοναδική προτεραιότητα του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, που είναι αρμόδιο για την ασφάλεια τροφίμων, είναι οι αγρότες και οι κτηνοτρόφοι…” Εκεί αποδίδεται και η γνωστή πλέον υποστελέχωση του ΕΦΕΤ που φτάνει φτάνει το 40%, με αρκετές Περιφερειακές Διευθύνσεις (όπως στην Δυτική Μακεδονία, Στερεά Ελλάδα, Ιόνια Νησιά και Νότιο Αιγαίο) είτε να μην έχουν συσταθεί, είτε να λειτουργούν με σοβαρές ελλείψεις προσωπικού.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Η επιστήμη πίσω από τα παγάκια με την κοιλότητα στη μέση
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Σε πόσο νερό βράζουν οι Ιταλοί τα ζυμαρικά;
Εκτός από την υποστελέχωση του ΕΦΕΤ και την αδιαφορία της κεντρικής εξουσίας, ένα άλλος λόγος, είναι ο φόβος των επιχειρήσεων ότι μια δημόσια ανακοίνωση ανάκλησης μπορεί να βλάψει ανεπανόρθωτα τη φήμη τους και να οδηγήσει σε απώλεια εμπιστοσύνης και πωλήσεων. Ως αποτέλεσμα, πολλές εταιρείες επιλέγουν να διαχειρίζονται τέτοια περιστατικά με τρόπο «σιωπηλό» ή περιορισμένο, εις βάρος της ενημέρωσης και της προστασίας του καταναλωτή.
Η απόκρυψη ή περιορισμένη δημοσιότητα των ανακλήσεων τροφίμων στην Ελλάδα μπορεί να αποδοθεί σε έναν συνδυασμό θεσμικών, επικοινωνιακών και επιχειρηματικών παραγόντων. Ακολουθούν οι βασικοί λόγοι:
1. Ανεπαρκής επικοινωνιακή στρατηγική των αρχών
Ο ΕΦΕΤ (Ενιαίος Φορέας Ελέγχου Τροφίμων) συχνά δημοσιεύει ανακλήσεις στην ιστοσελίδα του ή σε δελτία Τύπου, αλλά:
- Δεν αξιοποιεί επαρκώς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή άλλες σύγχρονες πλατφόρμες.
- Οι ανακοινώσεις είναι γραφειοκρατικές και τεχνικές, δύσκολες για τον μέσο καταναλωτή.
2. Έλλειψη θεσμοθετημένων υποχρεώσεων για ενημέρωση καταναλωτών
Σε άλλες χώρες, οι επιχειρήσεις υποχρεούνται να:
- Τοποθετούν πινακίδες στα καταστήματα.
- Ενημερώνουν πελάτες μέσω email ή sms (π.χ. μέσω καρτών μέλους).
Στην Ελλάδα τέτοιες πρακτικές δεν είναι υποχρεωτικές και σπάνια εφαρμόζονται.
3. Φόβος επιχειρήσεων για ζημιά στη φήμη τους
Πολλές εταιρείες στην Ελλάδα:
- Προτιμούν να διαχειρίζονται ανακλήσεις «σιωπηλά».
- Φοβούνται πως δημόσια παραδοχή προβλήματος θα βλάψει την εικόνα τους ή θα οδηγήσει σε πτώση πωλήσεων.
- Επιλέγουν να «αποσύρουν» διακριτικά ένα προϊόν χωρίς δημόσια ανακοίνωση
4. Γενικότερο έλλειμμα διαφάνειας και ελέγχου
Παρά την πρόοδο των τελευταίων ετών:
- Η εποπτεία της αγοράς παραμένει περιορισμένη λόγω υποστελέχωσης και πόρων.
- Ο συντονισμός μεταξύ κρατικών φορέων, περιφέρειας, Δήμων και ΕΦΕΤ δεν είναι πάντα αποτελεσματικός.
Το σύστημα ανάκλησης τροφίμων έχει σχεδιαστεί για να προστατεύει τον καταναλωτή, όχι για να τιμωρεί τις εταιρείες. Το αν θα διατηρηθεί η εμπιστοσύνη του κοινού εξαρτάται από τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίζονται την κρίση. Ειλικρίνεια, σαφήνεια, ταχύτητα και υπευθυνότητα είναι τα στοιχεία που κάνουν τη διαφορά.
