Μια νέα γενετική τεχνολογία θα μπορούσε στο μέλλον να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται έντομα που μεταδίδουν ασθένειες ή προκαλούν ζημιές στη γεωργία. Πρόκειται για το gene drive, έναν μηχανισμό γενετικής τροποποίησης που έχει σχεδιαστεί ώστε ένα συγκεκριμένο γενετικό χαρακτηριστικό να μεταδίδεται στους απογόνους με πολύ μεγαλύτερη συχνότητα από ό,τι θα συνέβαινε φυσιολογικά. Η τεχνολογία αναπτύσσεται με τη βοήθεια σύγχρονων εργαλείων γονιδιακής επεξεργασίας, όπως το CRISPR-Cas9, και η προοπτική να χρησιμοποιηθεί σε έντομα έχει ήδη οδηγήσει σε συζήτηση για τους πιθανούς περιβαλλοντικούς κινδύνους της.
Η νέα έκθεση της EFSA, που δημοσιεύθηκε στις 7 Οκτωβρίου 2026, δεν αποτελεί έγκριση συγκεκριμένου γενετικά τροποποιημένου εντόμου ούτε σημαίνει ότι η τεχνολογία είναι έτοιμη να εφαρμοστεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Πρόκειται για εξωτερική επιστημονική έκθεση που συγκεντρώνει και συνθέτει τα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία, με στόχο να βοηθήσει στην ανάπτυξη πιθανών μελλοντικών κατευθυντήριων γραμμών για την αξιολόγηση των περιβαλλοντικών κινδύνων και την παρακολούθηση μετά την απελευθέρωση.
Πώς λειτουργεί το gene drive
Κανονικά, ένα γονίδιο που κληρονομείται από έναν γονέα έχει περίπου 50% πιθανότητα να περάσει στους απογόνους. Ένα gene drive έχει σχεδιαστεί ώστε να αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα κληρονόμησης ενός συγκεκριμένου γενετικού χαρακτηριστικού, επιτρέποντάς του να εξαπλώνεται μέσα σε έναν πληθυσμό πολύ ταχύτερα από έναν συνηθισμένο γενετικό χαρακτήρα. Αυτό ακριβώς είναι που κάνει την τεχνολογία ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα αλλά και δύσκολη από πλευράς περιβαλλοντικής αξιολόγησης. Ένα χαρακτηριστικό που εξαπλώνεται γρήγορα δεν περιορίζεται απαραίτητα σε έναν μικρό αριθμό εργαστηριακών οργανισμών. Αν οι συνθήκες το επιτρέψουν, μπορεί να επηρεάσει μεγάλο μέρος ενός πληθυσμού και, ανάλογα με το είδος και τη γεωγραφική του εξάπλωση, να περάσει ακόμη και πέρα από τα αρχικά όρια μιας απελευθέρωσης. Η EFSA είχε ήδη επισημάνει ότι τα gene drives διαφέρουν σημαντικά από τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς που έχουν αξιολογηθεί μέχρι σήμερα και ότι απαιτείται ειδική προσέγγιση για την εκτίμηση της επιμονής και της εξάπλωσής τους.
Ένα από τα βασικά πεδία στα οποία εξετάζεται η τεχνολογία είναι τα κουνούπια που μεταδίδουν παθογόνους μικροοργανισμούς στον άνθρωπο. Η EFSA έχει επικεντρώσει σημαντικό μέρος της εργασίας της σε έντομα που μεταδίδουν ασθένειες, καθώς και σε γεωργικά επιβλαβή έντομα και μη γηγενή χωροκατακτητικά είδη. Η πιθανή εφαρμογή ενός gene drive θα μπορούσε, θεωρητικά, να χρησιμοποιηθεί για τη μείωση ενός πληθυσμού ή για την αλλαγή ενός χαρακτηριστικού που σχετίζεται με την ικανότητα ενός εντόμου να μεταδίδει μια ασθένεια. Στη γεωργία, αντίστοιχη προσέγγιση θα μπορούσε να εξεταστεί για έντομα-παράσιτα που προκαλούν σημαντικές ζημιές στις καλλιέργειες. Ωστόσο, η έκθεση δεν αντιμετωπίζει την τεχνολογία ως λύση που μπορεί απλώς να εφαρμοστεί χωρίς περιορισμούς. Αντίθετα, εξετάζει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των gene drives και τις πληροφορίες που θα χρειάζονταν για μια ολοκληρωμένη περιβαλλοντική αξιολόγηση. Οι επιστήμονες εξετάζουν μεταξύ άλλων τα μοριακά χαρακτηριστικά των διαφορετικών συστημάτων gene drive, τα πιθανά σενάρια χρήσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τις εξόχως απόκεντρες περιοχές της, την επιλογή κατάλληλων οργανισμών σύγκρισης, αλλά και τον ρόλο των μαθηματικών μοντέλων και της οικολογικής δυναμικής στην πρόβλεψη της συμπεριφοράς των τροποποιημένων εντόμων.
Το μεγάλο ερώτημα είναι τι γίνεται μετά την απελευθέρωση
Ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία που εξετάζει η έκθεση είναι η περιβαλλοντική παρακολούθηση μετά την απελευθέρωση. Για τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς που έχουν αξιολογηθεί μέχρι σήμερα, η παρακολούθηση μπορεί να επικεντρώνεται σε συγκεκριμένες και προβλέψιμες επιπτώσεις. Στην περίπτωση ενός gene drive, όμως, η δυναμική του πληθυσμού μπορεί να είναι διαφορετική, επειδή το γενετικό χαρακτηριστικό έχει σχεδιαστεί ακριβώς για να εξαπλώνεται. Αυτό σημαίνει ότι μια μελλοντική αξιολόγηση θα πρέπει να εξετάζει όχι μόνο τι συμβαίνει στον αρχικό πληθυσμό, αλλά και αν το τροποποιημένο χαρακτηριστικό παραμένει, πόσο εξαπλώνεται, αν περνά σε νέες περιοχές και αν προκαλεί αλλαγές στην οικολογική ισορροπία ή σε οργανισμούς που δεν αποτελούσαν τον αρχικό στόχο. Η EFSA έχει ήδη επισημάνει την ανάγκη για ειδικότερη καθοδήγηση σε ζητήματα όπως η επιμονή και η εισβολικότητα, η μοντελοποίηση της εξάπλωσης και η παρακολούθηση μετά την απελευθέρωση.
Η έκθεση αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή η τεχνολογία εξελίσσεται ταχύτερα από το υφιστάμενο πλαίσιο αξιολόγησης. Η EFSA είχε καταλήξει ήδη από το 2020 ότι οι υπάρχουσες κατευθυντήριες γραμμές για γενετικά τροποποιημένα έντομα μπορούν να αποτελέσουν βάση, αλλά χρειάζονται εξειδίκευση ώστε να αντιμετωπιστούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των gene drives. Η νέα εργασία έρχεται να καλύψει μέρος αυτών των επιστημονικών κενών και να προετοιμάσει το έδαφος για πιθανές μελλοντικές οδηγίες.
Η έκθεση δεν σημαίνει ότι η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε άμεση απελευθέρωση gene drive εντόμων. Δείχνει όμως ότι η τεχνολογία έχει προχωρήσει αρκετά ώστε οι ρυθμιστικές αρχές να χρειάζεται να εξετάσουν από τώρα πώς θα αξιολογείται μια τεχνολογία που έχει σχεδιαστεί όχι απλώς για να τροποποιήσει ένα έντομο, αλλά για να επιτρέψει σε ένα γενετικό χαρακτηριστικό να εξαπλωθεί μέσα σε έναν ολόκληρο πληθυσμό.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
- Το «τέλος» του ολόκληρου κοτόπουλου: Γιατί οι καταναλωτές προτιμούν τα παρασκευάσματα αγνοώντας τους κινδύνους
- Ανακαλούνται χύμα καρότα με μη εγκεκριμένο φυτοφάρμακο – Έχει ταξινομηθεί ως τοξικό για την αναπαραγωγή και ύποπτο για καρκινογόνο δράση
- Πανετόνε: Ακόμη δεν μπήκαν στα ράφια και αποσύρονται – Το πρόβλημα ανάπτυξης μούχλας στα αρτοσκευάσματα ακόμη και πριν την ημερομηνία λήξης
- Τέλος τα μετρητά στις πληρωμές των courier – Τι προβλέπει το νομοσχέδιο και ποιο πρόστιμο προβλέπεται για όσους δέχονται μετρητά
