Πώς τα μικροσκοπικά σωματίδια πολυμερών εισβάλλουν στο θαλάσσιο οικοσύστημα της Βόρειας Ελλάδας, θέτοντας σε κίνδυνο την αλιεία και τη δημόσια υγεία
Σύμφωνα με επιστημονική μελέτη των ερευνητών του ΑΠΘ, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Applied Sciences η παρουσία των μικροπλαστικών στα υδάτινα οικοσυστήματα της Βόρειας Ελλάδας δεν αποτελεί πλέον μόνο μια περιβαλλοντική ανησυχία, αλλά μια άμεση απειλή για την ασφάλεια της τροφικής αλυσίδας. Η έρευνα αποκαλύπτει ότι τα μικροσκοπικά αυτά σωματίδια, με μεγέθη που συχνά δεν ξεπερνούν τα 500 μικρόμετρα, έχουν εισχωρήσει σε περιοχές όπου η αλιεία και η μυδοκαλλιέργεια αποτελούν κυρίαρχες οικονομικές δραστηριότητες, όπως ο Θερμαϊκός Κόλπος.
Η έρευνα κατέγραψε για πρώτη φορά με ολοκληρωμένο τρόπο τη διαδρομή των μικροπλαστικών στη Βόρεια Ελλάδα και εστίασε σε τρία αλληλοσυνδεόμενα υδάτινα συστήματα: τον Θερμαϊκό Κόλπο, τον ποταμό Αξιό και την Εγκατάσταση Επεξεργασίας Λυμάτων της Θεσσαλονίκης στη Σίνδο. Οι ερευνητές από τα εργαστήρια Χημείας και Τεχνολογίας Πολυμερών και Ελέγχου Ρύπανσης Περιβάλλοντος του Τμήματος Χημείας του ΑΠΘ, χρησιμοποίησαν προηγμένες αναλυτικές μεθόδους, συνδυάζοντας τη στερεομικροσκοπία με την πυρόλυση και τη φασματομετρία μάζας, προκειμένου να προσδιορίσουν όχι μόνο τον αριθμό των σωματιδίων αλλά και την ακριβή χημική τους σύσταση. Η προσέγγιση αυτή επέτρεψε τη λεπτομερή καταγραφή της μάζας των πολυμερών, προσφέροντας μια πιο ρεαλιστική εικόνα της ρύπανσης σε σύγκριση με παλαιότερες μεθόδους.
Το κρίσιμο σημείο που επισημαίνουν οι επιστήμονες είναι η ομοιότητα του μεγέθους των μικροπλαστικών με το ζωοπλαγκτόν, το οποίο αποτελεί τη βασική τροφή για πολλά θαλάσσια είδη. Αυτή η φυσική σύμπτωση οδηγεί στην ακούσια κατάποση πλαστικών από ψάρια και οστρακοειδή, τα οποία αδυνατούν να διακρίνουν τη διαφορά μεταξύ τροφής και ρύπου. Η διαδικασία αυτή, γνωστή ως βιοσυσσώρευση, σημαίνει ότι τα πλαστικά σωματίδια δεν αποβάλλονται, αλλά παραμένουν στους ιστούς των οργανισμών, μεταφερόμενα από το ένα επίπεδο της τροφικής αλυσίδας στο επόμενο, μέχρι να φτάσουν στον τελικό καταναλωτή, τον άνθρωπο.
Η μελέτη υπογραμμίζει ότι οι μυδοκαλλιέργειες του Θερμαϊκού, που καλύπτουν σημαντικό μέρος της εγχώριας παραγωγής και των εξαγωγών, βρίσκονται στο επίκεντρο αυτού του κινδύνου. Καθώς τα μύδια είναι οργανισμοί που φιλτράρουν το νερό για να τραφούν, είναι ιδιαίτερα ευάλωτα στη συγκράτηση μικροπλαστικών ινών και θραυσμάτων. Η ανάλυση των δειγμάτων έδειξε υψηλή συγκέντρωση πολυμερών όπως το πολυαιθυλένιο και το πολυπροπυλένιο, υλικά που συχνά φέρουν επάνω τους τοξικές χημικές ουσίες ή προσροφημένους περιβαλλοντικούς ρύπους, ενισχύοντας τη χημική επιβάρυνση των αλιευμάτων.
Η διαπίστωση ότι ένα μεγάλο ποσοστό των μικροπλαστικών που εντοπίστηκαν είναι ίνες από συνθετικά υφάσματα και υπολείμματα συσκευασιών τροφίμων δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο. Τα πλαστικά που απορρίπτονται ή καταλήγουν στα λύματα από την οικιακή χρήση κυρίως από τις πλύσεις ρούχων στο πλυντήριο, επιστρέφουν στο ανθρώπινο σώμα μέσω της διατροφής. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι η έκθεση των ανθρώπων σε αυτά τα σωματίδια μέσω της κατανάλωσης θαλασσινών είναι πλέον ένα δεδομένο που απαιτεί αυστηρότερο έλεγχο και συνεχή παρακολούθηση της ποιότητας των υδάτων.
Στον Θερμαϊκό Κόλπο, οι συγκεντρώσεις μικροπλαστικών κυμάνθηκαν από 1,5 έως 4,8 σωματίδια ανά κυβικό μέτρο νερού. Οι υψηλότερες τιμές καταγράφηκαν στην περιοχή του Λιμανιού της Θεσσαλονίκης, γεγονός που αποδίδεται στην έντονη αστική και βιομηχανική δραστηριότητα, καθώς και στις λιμενικές λειτουργίες. Αντίθετα, στην περιοχή του Αγγελοχωρίου τα επίπεδα ήταν σχετικά χαμηλότερα. Τα σωματίδια που εντοπίστηκαν ήταν κυρίως ίνες και θραύσματα, με το μέγεθός τους να κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 500 και 1000 μικρομέτρων.
Ο ποταμός Αξιός αναδείχθηκε σε βασικό αγωγό μεταφοράς πλαστικών από την ξηρά προς τη θάλασσα. Οι συγκεντρώσεις στον ποταμό ήταν ελαφρώς υψηλότερες από εκείνες της θάλασσας, φτάνοντας έως και τα 2,5 σωματίδια ανά κυβικό μέτρο. Η ανάλυση έδειξε κυριαρχία των πολυολεφινών, όπως το πολυαιθυλένιο και το πολυπροπυλένιο, υλικά που χρησιμοποιούνται ευρέως σε συσκευασίες και γεωργικές δραστηριότητες. Η παρουσία αυτών των υλικών στον Αξιό επιβεβαιώνει ότι ο ποταμός λειτουργεί ως ενδιάμεσος σταθμός για ρύπους που προέρχονται από αστικές και αγροτικές περιοχές κατά μήκος της διαδρομής του.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ευρήματα από τη μονάδα επεξεργασίας λυμάτων της Σίνδου. Στην είσοδο της μονάδας, οι συγκεντρώσεις ήταν ιδιαίτερα υψηλές, φτάνοντας έως και τα 200 σωματίδια ανά λίτρο τον Δεκέμβριο. Η διαδικασία επεξεργασίας κατάφερε να απομακρύνει το 81% έως 87,5% των μικροπλαστικών, ποσοστό που θεωρείται ικανοποιητικό για τα ευρωπαϊκά δεδομένα. Ωστόσο, παρά την υψηλή αποδοτικότητα, ένα σημαντικό μέρος των σωματιδίων παραμένει στα επεξεργασμένα νερά που καταλήγουν στον Θερμαϊκό. Υπολογίζεται ότι περίπου 4,3 τόνοι μικροπλαστικών ετησίως ενδέχεται να απελευθερώνονται στον κόλπο μέσω αυτής της οδού.
Οι ερευνητές παρατήρησαν επίσης ότι οι καιρικές συνθήκες παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διακύμανση της ρύπανσης. Οι αυξημένες βροχοπτώσεις του Δεκεμβρίου συνέπεσαν με τις υψηλότερες μετρήσεις μικροπλαστικών στα λύματα, υποδεικνύοντας ότι η απορροή των ομβρίων υδάτων από τους δρόμους της πόλης μεταφέρει μεγάλες ποσότητες πλαστικών υπολειμμάτων στο αποχετευτικό δίκτυο. Επιπλέον, στα επεξεργασμένα λύματα παρατηρήθηκε μετατόπιση προς μικρότερα μεγέθη σωματιδίων, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι μηχανικές και βιολογικές διαδικασίες εντός της μονάδας μπορεί να προκαλούν τον θρυμματισμό των μεγαλύτερων πλαστικών σε μικρότερα κομμάτια.
Η χημική ανάλυση αποκάλυψε ότι τα πιο διαδεδομένα πολυμερή σε όλα τα περιβάλλοντα ήταν το πολυαιθυλένιο, το πολυπροπυλένιο και το τερεφθαλικό πολυαιθυλένιο (PET). Αυτά τα υλικά συνδέονται άμεσα με καθημερινά προϊόντα, όπως πλαστικές σακούλες, μπουκάλια και συνθετικά υφάσματα. Οι ίνες, ειδικότερα, που κυριαρχούσαν στα δείγματα λυμάτων, προέρχονται σε μεγάλο βαθμό από το πλύσιμο των ρούχων, επισημαίνοντας την οικιακή δραστηριότητα ως σημαντική πηγή ρύπανσης.
Παρά την αποτελεσματικότητα των συστημάτων καθαρισμού στην Εγκατάσταση Επεξεργασίας Λυμάτων Θεσσαλονίκης, η μελέτη δείχνει ότι οι μικρότερες κατηγορίες σωματιδίων διαφεύγουν και καταλήγουν στο θαλάσσιο περιβάλλον. Αυτά τα μικροσκοπικά σωματίδια είναι τα πιο επικίνδυνα, καθώς μπορούν να διεισδύσουν βαθύτερα στα πεπτικά και κυκλοφορικά συστήματα των θαλάσσιων οργανισμών. Η ανάγκη για τη διασφάλιση της δημόσιας υγείας καθιστά επιτακτική την κατανόηση της σύνδεσης μεταξύ της ποιότητας του νερού στον Αξιό και τον Θερμαϊκό και της ασφάλειας των τροφίμων που παράγονται σε αυτές τις περιοχές.
Η μελέτη καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο κίνδυνος για τα τρόφιμα δεν είναι μια μελλοντική απειλή, αλλά μια υφιστάμενη κατάσταση που συνδέεται άμεσα με τη διαχείριση των πλαστικών αποβλήτων στην ξηρά. Η προστασία του καταναλωτή περνά μέσα από τον περιορισμό της εισροής αυτών των υλικών στις θάλασσες, καθώς η παρουσία τους στα αλιεύματα αποτελεί την ορατή πλέον απόληξη μιας εκτεταμένης περιβαλλοντικής ρύπανσης που επηρεάζει τη βάση της ανθρώπινης διατροφής.
Η επιστημονική ομάδα τονίζει την ανάγκη για συνεχή παρακολούθηση και εφαρμογή πιο προηγμένων τεχνολογιών φιλτραρίσματος στις μονάδες επεξεργασίας λυμάτων για τη συγκράτηση των πιο λεπτών σωματιδίων. Η μελέτη καταλήγει στο ότι η κατανόηση της δυναμικής μεταφοράς των πλαστικών από την ξηρά στη θάλασσα είναι το πρώτο βήμα για τον περιορισμό της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης. Η ανάπτυξη μεθοδολογιών που μπορούν να ανιχνεύσουν ακόμα μικρότερα σωματίδια, τα νανοπλαστικά, αποτελεί την επόμενη πρόκληση για την επιστημονική κοινότητα, προκειμένου να εκτιμηθεί πλήρως η έκταση του φαινομένου στην περιοχή της Βόρειας Ελλάδας.
Πηγή: Applied Sciences https://www.mdpi.com/2076-3417/16/2/772
Αναφορά: Αϊναλή Νίνα Μαρία, Δημήτριος Ν. Μπικιάρης και Δήμητρα Α. Λαμπροπούλου. 2026. “Μικροπλαστικά σε Διασυνδεδεμένες Υδάτινες Μήτρες: Μια Συγκριτική Μελέτη Θαλάσσιων, Παραποτάμιων και Λυμάτων στη Βόρεια Ελλάδα” Applied Sciences 16, αρ. 2: 772. https://doi.org/10.3390/app16020772
