Η παρουσία υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων σε επεξεργασμένα προϊόντα όπως οι χυμοί φρούτων, οι χυμοί λαχανικών και το κρασί εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής έρευνας, καθώς τα προϊόντα αυτά καταναλώνονται ευρέως από όλες τις ηλικιακές ομάδες και αποτελούν σημαντικό μέρος της καθημερινής διατροφής. Νέα μελέτη του Agricultural Institute of Slovenia (Γεωργικό Ινστιτούτο της Σλοβενίας), η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Food Chemistry της Elsevier, ανέπτυξε και επικύρωσε μία νέα αναλυτική μέθοδο για την ανίχνευση υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων σε χυμούς και κρασιά, ενώ παράλληλα πραγματοποίησε έρευνα αγοράς και αξιολόγηση του πιθανού κινδύνου για τους καταναλωτές.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Lidl: Ανάκληση δημοφιλούς σνακ λόγω τοξικής ουσίας που μπορεί να προκαλέσει παραισθήσεις και νευρολογικές διαταραχές (φωτογραφία)
Η ερευνητική ομάδα σχεδίασε μία πολυαναλυτική μέθοδο προσδιορισμού 32 δραστικών ουσιών φυτοφαρμάκων, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονταν έντεκα φθοριωμένες δραστικές ουσίες που, σύμφωνα με τον νεότερο ορισμό του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (OECD), κατατάσσονται στις PFAS λόγω της χημικής τους δομής. Η ανάπτυξη της μεθόδου βασίστηκε στην ανάγκη αξιόπιστης ανίχνευσης υπολειμμάτων σε επεξεργασμένα τρόφιμα, καθώς οι περισσότερες διαθέσιμες μέθοδοι έχουν σχεδιαστεί για νωπά φρούτα και λαχανικά.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Προσοχή στα κουνούπια: Ο ιός του Δυτικού Νείλου εξαπλώνεται στην Ευρώπη – Στην Ελλάδα 8 άνθρωποι σε ΜΕΘ
Για τις αναλύσεις χρησιμοποιήθηκε αέρια χρωματογραφία σε συνδυασμό με φασματομετρία μάζας διπλού τετραπόλου (GC-MS/MS), τεχνική που προσφέρει υψηλή ευαισθησία και ειδικότητα στον προσδιορισμό φυτοφαρμάκων ακόμη και σε πολύ χαμηλές συγκεντρώσεις. Η μελέτη περιέλαβε συνολικά 81 εμπορικά δείγματα που αγοράστηκαν από καταστήματα λιανικής. Από αυτά:
- τα 34 ήταν χυμοί φρούτων,
- οι 6 χυμοί λαχανικών και
- τα 41 κρασιά.
Οι περισσότεροι χυμοί και οίνοι προέρχονταν από τη Σλοβενία, ενώ μικρός αριθμός προϊόντων είχε εισαχθεί από γειτονικές ευρωπαϊκές χώρες. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι η περιορισμένη παρουσία εισαγόμενων προϊόντων δεν επιτρέπει την εξαγωγή γενικών συμπερασμάτων για άλλες αγορές, ωστόσο τα αποτελέσματα προσφέρουν χρήσιμα στοιχεία για την αξιολόγηση της έκθεσης των καταναλωτών μέσω επεξεργασμένων προϊόντων.
Κατά την επικύρωση της μεθόδου εξετάστηκαν βασικές παράμετροι όπως η γραμμικότητα, η ακρίβεια, η αναπαραγωγιμότητα, η αβεβαιότητα μέτρησης και τα όρια ποσοτικοποίησης. Για όλες τις δραστικές ουσίες το όριο ποσοτικοποίησης ορίστηκε στα 0,005 mg/L, ενώ οι ανακτήσεις κυμάνθηκαν εντός των αποδεκτών ορίων που προβλέπουν οι ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες SANTE για την ανάλυση υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων.
Η ανάλυση των χυμών έδειξε ότι σε 23 από τα 40 δείγματα, ποσοστό 57,5%, δεν ανιχνεύθηκαν υπολείμματα των φυτοφαρμάκων που αναζητήθηκαν. Στα υπόλοιπα 17 δείγματα, ποσοστό 42,5%, εντοπίστηκε τουλάχιστον μία δραστική ουσία. Συνολικά ανιχνεύθηκαν οκτώ διαφορετικά φυτοφάρμακα, με συγκεντρώσεις από 0,005 έως 0,044 mg/L. Η δραστική ουσία boscalid ήταν η συχνότερα ανιχνευόμενη, καθώς βρέθηκε σε εννέα από τα σαράντα δείγματα, ενώ σε επτά χυμούς εντοπίστηκαν πολλαπλά υπολείμματα, με έως και πέντε διαφορετικές δραστικές ουσίες στο ίδιο προϊόν.
Η κατανομή των θετικών δειγμάτων διέφερε ανάλογα με το είδος του χυμού. Δεν ανιχνεύθηκαν υπολείμματα στους χυμούς που περιείχαν αποκλειστικά παντζάρι ή μαύρο φραγκοστάφυλο, ούτε στους χυμούς που αποτελούνταν αποκλειστικά από μήλο. Αντίθετα, όλα τα δείγματα που περιείχαν ροδάκινο ή φράουλα ήταν θετικά, ενώ υπολείμματα εντοπίστηκαν επίσης σε προϊόντα που περιείχαν βερίκοκο, αχλάδι, σταφύλι, καρότο, πορτοκάλι και βατόμουρο. Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι στους μικτούς χυμούς δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί με βεβαιότητα από ποιο φρούτο προέρχεται κάθε υπόλειμμα.
Η σύγκριση μεταξύ διαφορετικών τύπων συσκευασίας δεν έδειξε ουσιαστικές διαφοροποιήσεις. Από τους χυμούς σε συσκευασίες των 200 ml βρέθηκαν θετικά τα δύο από τα τέσσερα δείγματα, ενώ στις συσκευασίες του ενός λίτρου θετικά ήταν δεκαπέντε από τα τριάντα έξι δείγματα. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι ο μικρός αριθμός δειγμάτων μικρής συσκευασίας δεν επιτρέπει ασφαλή στατιστικά συμπεράσματα, παρότι οι συσκευασίες αυτές καταναλώνονται συχνότερα από παιδιά.
Για την αξιολόγηση της συμμόρφωσης με τη νομοθεσία, οι συγκεντρώσεις που μετρήθηκαν στους χυμούς μετατράπηκαν σε ισοδύναμες συγκεντρώσεις στα αρχικά φρούτα και λαχανικά, χρησιμοποιώντας συντελεστές επεξεργασίας και το ποσοστό συμμετοχής κάθε πρώτης ύλης στη σύνθεση του προϊόντος. Με βάση αυτούς τους υπολογισμούς διαπιστώθηκαν τρεις περιπτώσεις υπέρβασης των ανώτατων επιτρεπόμενων ορίων υπολειμμάτων στα αντίστοιχα νωπά προϊόντα. Οι υπερβάσεις αφορούσαν boscalid σε μήλο, fludioxonil σε μήλο και fluopyram σε επιτραπέζια σταφύλια. Οι συγγραφείς διευκρινίζουν ότι όταν δεν υπήρχαν διαθέσιμοι συντελεστές επεξεργασίας χρησιμοποιήθηκε συντελεστής ίσος με ένα, όπως εφαρμόζεται και στις ετήσιες εκθέσεις παρακολούθησης της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA).
Η μελέτη συνέκρινε επίσης τα αποτελέσματα με αντίστοιχες δημοσιευμένες εργασίες από άλλες χώρες. Η συχνότητα ανίχνευσης ορισμένων δραστικών ουσιών, όπως το boscalid, το cyprodinil, το fludioxonil, το pyrimethanil και το trifloxystrobin, ήταν συμβατή με προηγούμενες δημοσιεύσεις, ενώ παρατηρήθηκαν διαφοροποιήσεις τόσο στο ποσοστό θετικών δειγμάτων όσο και στον αριθμό των περιπτώσεων πολλαπλών υπολειμμάτων. Οι διαφορές αυτές αποδίδονται στις διαφορετικές γεωργικές πρακτικές, στις καλλιέργειες που εξετάζονται και στον σχεδιασμό κάθε μελέτης.
Παράλληλα με την εργαστηριακή ανάλυση πραγματοποιήθηκε αξιολόγηση της έκθεσης των καταναλωτών. Για τον υπολογισμό της μακροχρόνιας και της βραχυχρόνιας έκθεσης χρησιμοποιήθηκε το μοντέλο EFSA PRIMo έκδοση 3.1, το οποίο εφαρμόζεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση για την εκτίμηση του διατροφικού κινδύνου από υπολείμματα φυτοφαρμάκων. Οι συγκεντρώσεις που μετρήθηκαν στα επεξεργασμένα προϊόντα μετατράπηκαν σε συγκεντρώσεις των αντίστοιχων νωπών φρούτων και λαχανικών πριν από την εισαγωγή τους στο μοντέλο, καθώς αυτό αξιολογεί τα πρωτογενή γεωργικά προϊόντα.
Στα κρασιά, οι ερευνητές ανέλυσαν 41 εμπορικά δείγματα και διαπίστωσαν ότι στο 73,2% ανιχνεύθηκε τουλάχιστον ένα υπόλειμμα φυτοφαρμάκου, ενώ το 26,8% των δειγμάτων δεν περιείχε ανιχνεύσιμα υπολείμματα. Συνολικά εντοπίστηκαν επτά διαφορετικές δραστικές ουσίες, με συγκεντρώσεις από 0,005 έως 0,062 mg/L, ενώ το boscalid ήταν το συχνότερα ανιχνευόμενο φυτοφάρμακο, καθώς βρέθηκε σε 18 από τα 41 δείγματα. Πολλαπλά υπολείμματα καταγράφηκαν σε 23 δείγματα (56,1%), ενώ σε δύο ερυθρούς οίνους ανιχνεύθηκαν έως και πέντε διαφορετικές δραστικές ουσίες. Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι τα αποτελέσματα αξιοποιήθηκαν στη συνολική αξιολόγηση της έκθεσης των καταναλωτών, η οποία έδειξε ότι η χρόνια διατροφική έκθεση παρέμενε εντός των αποδεκτών ορίων για τα εξεταζόμενα δείγματα.
Η αξιολόγηση της χρόνιας έκθεσης έδειξε ότι η πρόσληψη όλων των δραστικών ουσιών παρέμενε κάτω από τις αποδεκτές ημερήσιες προσλήψεις για τους πληθυσμούς που εξετάστηκαν. Διαφορετική ήταν η εικόνα για τη βραχυχρόνια έκθεση, καθώς οι υπολογισμοί έδειξαν ότι τρεις δραστικές ουσίες θα μπορούσαν, υπό συγκεκριμένες συνθήκες κατανάλωσης, να οδηγήσουν σε υπέρβαση της οξείας δόσης αναφοράς. Η διαπίστωση αυτή αφορά την αξιολόγηση θεωρητικών σεναρίων έκθεσης που εφαρμόζει το ευρωπαϊκό μοντέλο κινδύνου και όχι πραγματικά περιστατικά δηλητηρίασης ή καταγεγραμμένες επιπτώσεις στην υγεία των καταναλωτών.
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η ανάλυση επεξεργασμένων προϊόντων παρουσιάζει ιδιαίτερες τεχνικές δυσκολίες, καθώς η ίδια η διαδικασία παραγωγής μπορεί να μεταβάλλει τα επίπεδα των υπολειμμάτων σε σχέση με τις πρώτες ύλες. Η χρήση κατάλληλων συντελεστών επεξεργασίας είναι απαραίτητη για τη σύγκριση των αποτελεσμάτων με τα θεσμοθετημένα ανώτατα όρια υπολειμμάτων, τα οποία καθορίζονται κυρίως για τα νωπά γεωργικά προϊόντα. Η εργασία υπογραμμίζει επίσης ότι τα διαθέσιμα δεδομένα για τους συντελεστές αυτούς παραμένουν περιορισμένα για αρκετές κατηγορίες χυμών, γεγονός που επηρεάζει την ακρίβεια των υπολογισμών.
Η δημοσίευση στο Food Chemistry παρουσιάζει μία ολοκληρωμένη προσέγγιση που συνδυάζει την ανάπτυξη αναλυτικής μεθόδου, την εφαρμογή της σε προϊόντα της αγοράς και την εκτίμηση της διατροφικής έκθεσης. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι τα περισσότερα δείγματα που εξετάστηκαν δεν εμφάνισαν προβλήματα ως προς τη μακροχρόνια έκθεση των καταναλωτών, ενώ οι περιπτώσεις υπέρβασης των ανώτατων ορίων και τα ευρήματα της οξείας αξιολόγησης καταγράφονται ως στοιχεία που μπορούν να αξιοποιηθούν σε μελλοντικά προγράμματα παρακολούθησης υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων σε επεξεργασμένα τρόφιμα.
Σύνδεσμος για την επιστημονική δημοσίευση https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0308814626027780
Πηγή: Helena Baša Cesnik, Agricultural Institute of Slovenia. Pesticide residues in juice and wine: validation of a multi-method and a market survey with consumer risk assessment, δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Food Chemistry (Elsevier), τόμος 525, 2026, άρθρο 150618. DOI: 10.1016/j.foodchem.2026.150618.
