Ένα νέο σύμπτωμα σε έναν ηλικιωμένο ασθενή δεν σημαίνει πάντα ότι εμφανίστηκε μια καινούργια πάθηση. Μπορεί να αποτελεί παρενέργεια ενός φαρμάκου που ήδη λαμβάνει, η οποία όμως δεν αναγνωρίζεται ως τέτοια και αντιμετωπίζεται με την προσθήκη ενός δεύτερου φαρμάκου. Αυτή η διαδικασία, γνωστή ως «αλυσίδα συνταγογράφησης», βρίσκεται στο επίκεντρο μεγάλης μελέτης που δημοσιεύθηκε στο BMJ και ανέλυσε δεδομένα σχεδόν 2,3 εκατομμυρίων ηλικιωμένων στον Καναδά. Οι ερευνητές εξέτασαν 65 πιθανά μοτίβα που είχαν προηγουμένως εντοπιστεί από διεθνή ομάδα ειδικών και αξιολόγησαν πόσο συχνά εμφανίζονταν στον πραγματικό πληθυσμό, πόσο συχνά ένα δεύτερο φάρμακο ακολουθούσε την έναρξη του πρώτου και πόσο ισχυρή ήταν η χρονική συσχέτιση μεταξύ των δύο. Από αυτά, 24 αλυσίδες πληρούσαν και τα τρία κριτήρια προτεραιότητας και θεωρήθηκαν δυνητικά ακατάλληλες λόγω του κινδύνου να οδηγούν σε επιπλέον φαρμακευτική αγωγή χωρίς να αντιμετωπίζεται η αρχική αιτία.
Ορισμένες από τις συχνότερες αλυσίδες αφορούσαν φάρμακα που χρησιμοποιούνται ευρέως στους ηλικιωμένους. Η λήψη συμπληρώματος σιδήρου και η επακόλουθη χορήγηση καθαρτικού είχε την υψηλότερη συχνότητα, με το δεύτερο φάρμακο να εμφανίζεται στο 11,9% των σχετικών περιπτώσεων. Ακολουθούσε η έναρξη θεραπείας με στατίνη και στη συνέχεια η χορήγηση αναλγητικού, με συχνότητα 10,9%, ενώ στην τρίτη θέση βρισκόταν η αλυσίδα από αναστολέα χολινεστεράσης σε υπνωτικό φάρμακο, με συχνότητα 10,3%. Οι αριθμοί αυτοί δεν αποδεικνύουν ότι κάθε δεύτερη συνταγογράφηση ήταν λανθασμένη ούτε ότι το πρώτο φάρμακο προκάλεσε σε όλες τις περιπτώσεις το σύμπτωμα που οδήγησε στο δεύτερο. Η μελέτη ήταν αναδρομική μελέτη πληθυσμού και οι ερευνητές χρησιμοποίησαν τη χρονική ακολουθία και άλλα στατιστικά κριτήρια για να εντοπίσουν μοτίβα που χρειάζονται μεγαλύτερη προσοχή. Ωστόσο, η συστηματική εμφάνιση αυτών των ακολουθιών μπορεί να βοηθήσει στον εντοπισμό σημείων όπου απαιτείται επανεκτίμηση της θεραπείας. Ακόμη μεγαλύτερη χρονική συσχέτιση καταγράφηκε σε ορισμένες άλλες αλυσίδες. Η μετάβαση από κορτικοστεροειδές σε αντιψυχωσικό είχε προσαρμοσμένο λόγο ακολουθίας 2,55, ενώ η ακολουθία από καθαρτικό σε αντιδιαρροϊκό έφτασε το 2,53. Για τη μετάβαση από αναστολέα χολινεστεράσης σε αντιεμετικό, ο αντίστοιχος δείκτης ήταν 2,24.
Γιατί η πολυφαρμακία αυξάνει τον κίνδυνο
Η πιθανότητα μιας τέτοιας «αλυσίδας» αυξάνεται όσο μεγαλώνει ο αριθμός των φαρμάκων που λαμβάνει ένας ασθενής. Οι ηλικιωμένοι έχουν συχνότερα πολλαπλές χρόνιες παθήσεις και περισσότερες ταυτόχρονες θεραπείες, γεγονός που μπορεί να κάνει δυσκολότερο να εντοπιστεί η προέλευση ενός νέου συμπτώματος. Ένα πρόβλημα που εμφανίζεται μετά την έναρξη μιας θεραπείας μπορεί έτσι να θεωρηθεί ανεξάρτητη πάθηση και να οδηγήσει σε νέα συνταγογράφηση. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στις γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας, οι οποίες κατά μέσο όρο εμφανίζουν περισσότερες χρόνιες παθήσεις, λαμβάνουν περισσότερες φαρμακευτικές θεραπείες και παρουσιάζουν περισσότερες ανεπιθύμητες ενέργειες από φάρμακα. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συγκεκριμένες αλυσίδες αφορούν μόνο γυναίκες, καθώς τα περισσότερα μοτίβα παρέμειναν παρόμοια όταν τα δεδομένα αναλύθηκαν χωριστά ανά φύλο.
Η μελέτη προτείνει μεγαλύτερη συμμετοχή των φαρμακοποιών στην αξιολόγηση των φαρμακευτικών σχημάτων, αλλά και ηλεκτρονικά συστήματα που θα μπορούν να αναγνωρίζουν αυτόματα πότε ένα νέο φάρμακο ενδέχεται να αντιμετωπίζει γνωστή παρενέργεια ενός ήδη χορηγούμενου. Για τους γιατρούς, κρίσιμο στοιχείο είναι να εξετάζεται όχι μόνο ποια φάρμακα λαμβάνει σήμερα ένας ασθενής, αλλά πότε ξεκίνησε κάθε θεραπεία, για ποιο λόγο χορηγήθηκε και ποιο σύμπτωμα εμφανίστηκε στη συνέχεια.
Η μελέτη περιέλαβε 2.297.942 κατοίκους του Οντάριο ηλικίας 66 ετών και άνω, με το 54,3% να είναι γυναίκες, και παρέχει έναν κατάλογο 24 αλυσίδων που οι ερευνητές θεωρούν προτεραιότητας για παρεμβάσεις ασφαλέστερης συνταγογράφησης και αποσυνταγογράφησης.
