Η μία κατηγορία απαλλάσσεται από τη γενική υποχρέωση επισήμανσης, η άλλη παραμένει υπό το αυστηρό καθεστώς των ΓΤΟ
Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται στα τελευταία στάδια έγκρισης ενός νέου ρυθμιστικού πλαισίου για τις νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές (NGT), δηλαδή για τις σύγχρονες μεθόδους επεξεργασίας του γενετικού υλικού φυτών που αναπτύχθηκαν μετά την κοινοτική νομοθεσία για τους ΓΤΟ του 2001. Πρόκειται για μια από τις πιο αμφιλεγόμενες ρυθμιστικές αποφάσεις των τελευταίων ετών στον τομέα των τροφίμων, καθώς αλλάζει τον τρόπο που η Ευρώπη αντιμετωπίζει την επεξεργασία του γενετικού υλικού των καλλιεργειών και, κατά συνέπεια, τον τρόπο που οι καταναλωτές θα ενημερώνονται για αυτές.
Τι είναι τα NGT και γιατί συζητούνται
Τα NGT είναι μέθοδοι αναπαραγωγής που επιτρέπουν στοχευμένες αλλαγές στο DNA φυτών, ζώων ή μικροοργανισμών με μεγαλύτερη ταχύτητα και ακρίβεια από την παραδοσιακή αναπαραγωγή. Σε αντίθεση με τις παλαιότερες τεχνικές γενετικής τροποποίησης, τα NGT μπορούν να παράγουν αλλαγές που θα μπορούσαν θεωρητικά να προκύψουν και μέσω φυσικής μετάλλαξης ή παραδοσιακής αναπαραγωγής, απλώς πολύ πιο γρήγορα και με μεγαλύτερη ακρίβεια. Ενδεικτικές εφαρμογές περιλαμβάνουν σιτάρι ανθεκτικό στην ξηρασία, ντομάτες με υψηλότερη περιεκτικότητα σε αντιοξειδωτικά ή φυτά που απαιτούν λιγότερα φυτοφάρμακα.
Η ΕΕ αντιμετώπιζε μέχρι τώρα τα NGT με τον ίδιο τρόπο που αντιμετωπίζει τους παραδοσιακούς ΓΤΟ, μετά από απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου το 2018. Αυτό σήμαινε αυστηρές διαδικασίες έγκρισης, πλήρη ιχνηλασιμότητα και υποχρεωτική επισήμανση, απαιτήσεις που πολλοί θεωρούσαν δυσανάλογες για τεχνικές που δεν εισάγουν ξένο γενετικό υλικό από άλλα είδη.
Η δύο κατηγορίες και τι σημαίνουν
Το καρδιά του νέου πλαισίου είναι η δημιουργία δύο ξεχωριστών κατηγοριών φυτών με ριζικά διαφορετική μεταχείριση.
Η κατηγορία 1 (NGT-1) καλύπτει φυτά που θεωρούνται ισοδύναμα με εκείνα που θα μπορούσαν να παραχθούν μέσω συμβατικής αναπαραγωγής. Η ισοδυναμία επιβεβαιώνεται από εθνικές αρχές και μόλις χορηγηθεί, τα επόμενα γενετικά επεξεργασμένα φυτά δεν απαιτούν πρόσθετη αξιολόγηση. Τα φυτά αυτά και τα προϊόντα τους δεν υπόκεινται σε γενική υποχρέωση επισήμανσης, με εξαίρεση τους σπόρους και άλλο αναπαραγωγικό υλικό, ώστε οι παραγωγοί που επιθυμούν να διατηρήσουν αλυσίδες εφοδιασμού χωρίς NGT να μπορούν να το κάνουν. Παρά τη χαλαρότερη προσέγγιση, το πλαίσιο διατηρεί ορισμένα σαφή όρια: χαρακτηριστικά όπως η ανθεκτικότητα στα ζιζανιοκτόνα και η παραγωγή γνωστών εντομοκτόνων ουσιών αποκλείονται ρητά από την κατηγορία NGT-1 και παραμένουν υπό αυστηρότερη εποπτεία.
Η κατηγορία 2 (NGT-2) περιλαμβάνει φυτά με πιο σύνθετες γενετικές τροποποιήσεις που υπερβαίνουν ό,τι είναι εφικτό μέσω συμβατικής αναπαραγωγής. Αυτά παραμένουν πλήρως υπαγόμενα στην υφιστάμενη νομοθεσία για τους ΓΤΟ, με όλες τις διαδικασίες έγκρισης, ιχνηλασιμότητας και υποχρεωτικής επισήμανσης. Τα κράτη μέλη διατηρούν το δικαίωμα να εξαιρεθούν από την καλλιέργεια NGT-2 στο έδαφός τους και να λάβουν μέτρα συνύπαρξης για να περιορίσουν την ακούσια παρουσία τους σε άλλα προϊόντα και αλυσίδες εφοδιασμού.
Τι σημαίνει αυτό για τη βιομηχανία τροφίμων
Για τις εταιρείες τροφίμων και ποτών, το νέο πλαίσιο δημιουργεί δύο παράλληλα ρυθμιστικά καθεστώτα μέσα στην ίδια αλυσίδα εφοδιασμού. Οι εταιρείες θα πρέπει να χαρτογραφήσουν σε ποια κατηγορία ανήκουν τα συστατικά τους, να επανεξετάσουν τις πολιτικές προμήθειας και επισήμανσης και να προετοιμαστούν για αυξημένη κατάτμηση των αλυσίδων εφοδιασμού. Εταιρείες που εμπορεύονται προϊόντα χωρίς ΓΤΟ θα πρέπει να εντατικοποιήσουν τους ελέγχους στους προμηθευτές τους, ειδικά για τα NGT-1 που δεν φέρουν υποχρεωτική επισήμανση.
Η γεωργική βιομηχανία και αγροτικές οργανώσεις χαιρετίζουν το νέο πλαίσιο ως αναγκαίο εργαλείο για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, της αύξησης της πίεσης από παράσιτα και ασθένειες, της ανθεκτικότητας στο νερό και της μείωσης των διαθέσιμων φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Το παρουσιάζουν ως «αλλαγή παιχνιδιού» που δίνει στους αγρότες πρόσβαση σε καινοτομία ενώ θέτει ξεκάθαρα πρότυπα δικαιοσύνης και διαφάνειας. Αντίθετα, οργανώσεις καταναλωτών εκφράζουν έντονη αντίθεση. Επισημαίνουν ότι η κατάργηση της υποχρέωσης επισήμανσης για τα NGT-1 αποστερεί από τους πολίτες το δικαίωμα επιλογής και ανοίγει νέες και προσοδοφόρες ευκαιρίες αγοράς για τις μεγάλες επιχειρήσεις σε βάρος της διαφάνειας. Υπενθυμίζουν ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είχε αρχικά ζητήσει τη διατήρηση της επισήμανσης για όλα τα νέα ΓΤΟ, αλλά αυτή η θέση δεν διατηρήθηκε στις τελικές διαπραγματεύσεις τον Δεκέμβριο του 2025. Η ψηφοφορία στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αναμένεται την εβδομάδα της 18ης Μαΐου 2026, ενώ οι περισσότερες διατάξεις θα εφαρμοστούν μετά από μεταβατική περίοδο 24 μηνών από τη δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα, δηλαδή περίπου από τα μέσα του 2028.
