Ο ιός της ηπατίτιδας Ε (Hepatitis E virus – HEV) αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αιτίες οξείας ιογενούς ηπατίτιδας παγκοσμίως και τα τελευταία χρόνια βρίσκεται στο επίκεντρο της επιστημονικής έρευνας για την ασφάλεια των τροφίμων. Η λοίμωξη από τον ιό της ηπατίτιδας Ε είναι συχνά ασυμπτωματική, όμως σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να προκαλέσει συμπτώματα όπως κόπωση, ναυτία, κοιλιακό άλγος και ίκτερο. Νέα επιστημονική έκθεση της Επιστημονικής Επιτροπής της Food Safety Authority of Ireland (FSAI), η οποία δημοσιεύθηκε το 2026 από την FSAI και στο Food Risk Assess Europe, εξετάζει τον ρόλο της αλυσίδας παραγωγής χοιρινού κρέατος στη μετάδοση του ιού στον άνθρωπο, αξιολογώντας τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα και τις δυνατότητες περιορισμού του κινδύνου.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Οικογενειακό παγωτό με κολοβακτηρίδια: Ολοκληρώθηκε μετά από 48 ημέρες η διαδικασία ανάκλησης
Η ηπατίτιδα Ε προκαλεί φλεγμονή του ήπατος και μεταδίδεται με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με τον γονότυπο του ιού και τη γεωγραφική περιοχή. Στην Ευρώπη, ο γονότυπος HEV-3 αποτελεί τη συχνότερη αιτία λοίμωξης στον άνθρωπο και συνδέεται κυρίως με ζωονοσογόνο μετάδοση. Οι χοίροι αναγνωρίζονται ως η σημαντικότερη δεξαμενή του ιού, γεγονός που καθιστά το χοιρινό κρέας και ορισμένα προϊόντα του αντικείμενο συνεχούς επιστημονικής αξιολόγησης.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Αθερίνα: PFOS 324% πάνω από το επιτρεπόμενο όριο, σε προϊόν που διακινήθηκε στην Ευρώπη μέσω Ελλάδας (φωτογραφία)
Στην Ιρλανδία, όπου επικεντρώνεται η έκθεση, περίπου το 5% των αιμοδοτών εμφανίζει ενδείξεις προηγούμενης έκθεσης στον HEV, ενώ σε μικρό ποσοστό ανιχνεύεται γενετικό υλικό του ιού στο αίμα. Παράλληλα, ο HEV έχει ανιχνευθεί σε χοίρους αλλά και σε προϊόντα χοιρινού κρέατος, γεγονός που υποδηλώνει ότι η διατροφική έκθεση αποτελεί πιθανή οδό μετάδοσης. Ωστόσο, οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι τα διαθέσιμα δεδομένα για την Ιρλανδία δεν επαρκούν ώστε να υπολογιστεί με ακρίβεια το ποσοστό των ανθρώπινων λοιμώξεων που οφείλονται στην κατανάλωση χοιρινού κρέατος.
Παρά την έλλειψη ποσοτικών στοιχείων, η αξιολόγηση καταλήγει ότι η εικόνα στην Ιρλανδία είναι πιθανό να προσομοιάζει με εκείνη άλλων ευρωπαϊκών χωρών, όπου πολυάριθμες επιδημιολογικές, μοριακές και ορολογικές μελέτες έχουν δείξει ότι η κατανάλωση ωμών ή ανεπαρκώς μαγειρεμένων προϊόντων χοιρινού κρέατος αποτελεί σημαντική οδό μετάδοσης του HEV στον άνθρωπο. Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στο χοιρινό συκώτι και στα προϊόντα που το περιέχουν, όπως ορισμένα λουκάνικα με βάση το ήπαρ, καθώς οι ιστοί αυτοί μπορεί να περιέχουν υψηλότερα επίπεδα του ιού.
Η έκθεση εξετάζει επίσης και άλλες πιθανές οδούς έκθεσης. Η περιβαλλοντική διασπορά του HEV μέσω γεωργικών απορροών, λυμάτων ή αποβλήτων από χοιροτροφικές εγκαταστάσεις ενδέχεται να συμβάλλει στην επιμόλυνση νωπών φυτικών προϊόντων, δίθυρων μαλακίων και επιφανειακών υδάτων. Επιπλέον, η άμεση επαγγελματική επαφή με ζώντες χοίρους ή με νωπό χοιρινό κρέας μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο λοίμωξης για εργαζομένους στον πρωτογενή τομέα και στη βιομηχανία κρέατος.
Οι επιστήμονες αξιολόγησαν κατά πόσο διαφορετικά συστήματα εκτροφής επηρεάζουν τον κίνδυνο μετάδοσης. Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν δείχνουν ότι τα διαφορετικά μοντέλα παραγωγής στην Ιρλανδία μεταβάλλουν σημαντικά τον συνολικό κίνδυνο για τη δημόσια υγεία. Η μεγάλη πλειονότητα της εμπορικής παραγωγής πραγματοποιείται σε εντατικές μονάδες κλειστού τύπου και τα εναλλακτικά συστήματα εκτροφής αντιπροσωπεύουν μικρό ποσοστό της συνολικής παραγωγής. Παρότι τα ιρλανδικά δεδομένα είναι περιορισμένα, οι ευρωπαϊκές μελέτες δείχνουν ότι ο HEV είναι ενδημικός στους πληθυσμούς χοίρων.
Σημαντικό ρόλο στη διατήρηση και τη διασπορά του ιού διαδραματίζουν η βιοασφάλεια, η υγιεινή και οι πρακτικές διαχείρισης των εκτροφών. Η ανεπαρκής υγιεινή, η υψηλή πυκνότητα εκτροφής και η συνύπαρξη διαφορετικών ηλικιακών ομάδων ζώων διευκολύνουν τη μετάδοση του HEV μέσα στις μονάδες παραγωγής. Οι χοίροι συνήθως οδηγούνται στη σφαγή σε ηλικία περίπου έξι μηνών, περίοδο κατά την οποία έχει ήδη μειωθεί σημαντικά η ιαιμία και η αποβολή του ιού στα κόπρανα. Παρ’ όλα αυτά, ένα μικρό ποσοστό ζώων μπορεί να εξακολουθεί να φέρει ενεργή λοίμωξη κατά τη σφαγή, δημιουργώντας πιθανότητα εισόδου του ιού στην αλυσίδα τροφίμων.
Η έκθεση αναλύει τις διαθέσιμες στρατηγικές διαχείρισης του κινδύνου σε όλα τα στάδια της παραγωγικής αλυσίδας. Στο επίπεδο της εκτροφής, προτείνονται μέτρα που περιορίζουν την κυκλοφορία του ιού μέσα στις μονάδες, όπως η εφαρμογή αποτελεσματικών μέτρων βιοασφάλειας, η διατήρηση υψηλού επιπέδου υγιεινής, ο διαχωρισμός ομάδων ζώων διαφορετικής ηλικίας και ο έλεγχος των περιβαλλοντικών παραγόντων που ευνοούν τη μετάδοση. H εφαρμογή αυτών των μέτρων μπορεί να παρουσιάζει πρακτικές δυσκολίες, αλλά αποτελεί σημαντικό στοιχείο των προγραμμάτων διαχείρισης των νοσημάτων στις εκτροφές.
Κατά τη σφαγή και τη μεταποίηση, ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στην αποφυγή επιμόλυνσης του κρέατος από ιστούς υψηλού κινδύνου, όπως το ήπαρ και το έντερο. Η υγιεινή εκσπλάχνιση, η προσεκτική αφαίρεση των οργάνων και ο περιορισμός της διασποράς κοπρανώδους ή χολικής μόλυνσης αποτελούν κρίσιμες πρακτικές για τη μείωση της πιθανότητας μετάδοσης του HEV στα προϊόντα κρέατος.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στα προϊόντα που περιέχουν συκώτι ή αίμα, καθώς οι ιστοί αυτοί είναι δυνατόν να εμφανίζουν υψηλότερα ιικά φορτία. Σύμφωνα με την έκθεση, ο HEV θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ως βιολογικός κίνδυνος στα συστήματα HACCP και στη συνολική διαχείριση της ασφάλειας τροφίμων, ιδιαίτερα όταν παράγονται προϊόντα που περιέχουν ωμούς ή ελάχιστα επεξεργασμένους ιστούς χοίρου.
Η θερμική επεξεργασία εξακολουθεί να αποτελεί τη μέθοδο με την ισχυρότερη επιστημονική τεκμηρίωση για την αδρανοποίηση του HEV. Αντίθετα, άλλες τεχνολογίες, όπως η επεξεργασία με υψηλή υδροστατική πίεση, έχουν παρουσιάσει μεταβλητή αποτελεσματικότητα και δεν εξασφαλίζουν πάντοτε πλήρη εξουδετέρωση του ιού. Για τον λόγο αυτό, η έκθεση υπογραμμίζει ότι το καλό μαγείρεμα του χοιρινού κρέατος και των προϊόντων του εξακολουθεί να αποτελεί το σημαντικότερο μέτρο προστασίας του καταναλωτή.
Οι συγγραφείς επισημαίνουν επίσης ότι ορισμένες ομάδες του πληθυσμού εμφανίζουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης σοβαρής νόσου μετά από λοίμωξη με HEV. Σε αυτές περιλαμβάνονται τα άτομα με ανοσοκαταστολή, οι λήπτες μεταμοσχεύσεων, οι έγκυες γυναίκες και τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας με συνοδά νοσήματα. Για τις ομάδες αυτές εκτιμάται ότι μπορεί να είναι χρήσιμη η παροχή περισσότερο εξειδικευμένων οδηγιών σχετικά με την ασφαλή κατανάλωση προϊόντων χοιρινού κρέατος.
Ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα που εξετάζεται είναι η επιτήρηση του HEV στην αλυσίδα παραγωγής τροφίμων. Η έκθεση αναφέρει ότι τα διαθέσιμα στοιχεία παραμένουν αποσπασματικά και δεν επιτρέπουν ασφαλή αξιολόγηση των πιθανών οφελών από την εφαρμογή προγραμμάτων συστηματικής επιτήρησης. Παρ’ όλα αυτά, η στοχευμένη παρακολούθηση των χοίρων και των προϊόντων χοιρινού κρέατος θα μπορούσε να ενισχύσει την κατανόηση των διαφορετικών οδών μετάδοσης, να υποστηρίξει την εκτίμηση κινδύνου και να συμβάλει στον σχεδιασμό αποτελεσματικότερων μέτρων ελέγχου. Η ενσωμάτωση δεδομένων από την ανθρώπινη υγεία, την κτηνιατρική και το περιβάλλον, σύμφωνα με την προσέγγιση One Health, θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική για την πληρέστερη κατανόηση της επιδημιολογίας του HEV.
Η έκθεση επισημαίνει τέλος ότι η εφαρμογή προγραμμάτων επιτήρησης συνοδεύεται από σημαντικές τεχνικές προκλήσεις, όπως η έλλειψη εναρμονισμένων μεθοδολογιών, οι περιορισμοί των διαθέσιμων διαγνωστικών εργαλείων και οι δυσκολίες στην ερμηνεία της ανίχνευσης ιικού RNA στα τρόφιμα. Για τον λόγο αυτό, προτείνεται η περαιτέρω ανάπτυξη επιδημιολογικών μελετών, μοριακών αναλύσεων και στοχευμένης παρακολούθησης προϊόντων υψηλού κινδύνου, ώστε να ενισχυθεί η επιστημονική βάση για τη λήψη αποφάσεων σχετικά με την προστασία της δημόσιας υγείας.
