Από τη μαζική θανάτωση των μελισσών στους πιθανούς κινδύνους για την ανθρώπινη υγεία
Για περισσότερο από μία δεκαετία, τα νεονικοτινοειδή φυτοφάρμακα βρέθηκαν στο επίκεντρο της διεθνούς επιστημονικής και πολιτικής συζήτησης εξαιτίας της δραματικής επίδρασής τους στις μέλισσες και γενικότερα στους επικονιαστές. Οι ουσίες αυτές κατηγορήθηκαν ότι συνέβαλαν καθοριστικά στην κατάρρευση αποικιών μελισσών σε πολλές περιοχές του κόσμου, οδηγώντας την Ευρωπαϊκή Ένωση σε σταδιακές απαγορεύσεις και περιορισμούς. Σήμερα, όμως, η ανησυχία γύρω από τα νεονικοτινοειδή φαίνεται να αποκτά μια ακόμη πιο ανησυχητική διάσταση: ολοένα περισσότερες επιστημονικές έρευνες εξετάζουν πλέον τις πιθανές συνέπειές τους και για την ανθρώπινη υγεία.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Εντοπίστηκε σαλμονέλα σε μπαχαρικό ιδιωτικής ετικέτας μεγάλου σούπερ μάρκετ
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Ψάρια: Τα αλιευμένα ή τα εκτρεφόμενα ψάρια είναι πιο υγιεινά και ποιοτικά
Όπως επισημαίνει έρευνα του US Right to Know, με επικεφαλής τη Stacy Malkan , η αυξανόμενη επιστημονική έρευνα υποδηλώνει ότι η έκθεση στα νεονικοτινοειδή μπορεί να συνδέεται με νευρολογικές διαταραχές, ορμονικές αλλοιώσεις, προβλήματα γονιμότητας και βλάβες στην ανάπτυξη του εμβρύου και των παιδιών. Αν και η επιστημονική κοινότητα συνεχίζει να διερευνά το εύρος και τη βαρύτητα των επιπτώσεων, οι νέες μελέτες εντείνουν τις πιέσεις για αυστηρότερη αξιολόγηση αυτών των ουσιών.
Τα νεονικοτινοειδή είναι συνθετικά εντομοκτόνα με χημική δομή παρόμοια με εκείνη της νικοτίνης. Η δράση τους βασίζεται στην επίδρασή τους στους νικοτινικούς υποδοχείς της ακετυλοχολίνης, βασικούς μηχανισμούς του νευρικού συστήματος των εντόμων. Με τον τρόπο αυτό προκαλούν παράλυση και τελικά θάνατο στους οργανισμούς-στόχους. Το κρίσιμο στοιχείο, ωστόσο, είναι ότι παρόμοιοι υποδοχείς υπάρχουν και στα θηλαστικά, συμπεριλαμβανομένου του ανθρώπου, γεγονός που έχει οδηγήσει τους ερευνητές να εξετάσουν κατά πόσο οι ουσίες αυτές μπορούν να επηρεάσουν και τον ανθρώπινο οργανισμό.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Άνοδος της θερμοκρασίας και ψυγείο: Πώς να οργανώσετε σωστά τα τρόφιμα για να αποφύγετε αλλοιώσεις και τροφικές δηλητηριάσεις
Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά των νεονικοτινοειδών είναι ότι πρόκειται για «συστημικά» φυτοφάρμακα. Αφού απορροφηθούν από το φυτό, διαχέονται σε όλους τους ιστούς του, από τις ρίζες και τα φύλλα έως το νέκταρ και τη γύρη. Αυτό τα καθιστά ιδιαίτερα αποτελεσματικά απέναντι στα επιβλαβή έντομα, αλλά ταυτόχρονα αυξάνει σημαντικά τη διασπορά τους στο περιβάλλον. Επιστημονικές μελέτες έχουν εντοπίσει υπολείμματά τους στο έδαφος, σε επιφανειακά ύδατα, ακόμη και σε οικιακή σκόνη.
Η ανθρώπινη έκθεση θεωρείται πλέον εκτεταμένη. Ερευνητικά δεδομένα έχουν ανιχνεύσει μεταβολίτες νεονικοτινοειδών στα ούρα ενηλίκων και παιδιών, στο αίμα του ομφάλιου λώρου, στον πλακούντα και στο μητρικό γάλα. Τα ευρήματα αυτά ενισχύουν τις ανησυχίες ότι η έκθεση μπορεί να ξεκινά ήδη από την εμβρυϊκή ζωή.
Η πρώτη μεγάλη ευρωπαϊκή κινητοποίηση για τα νεονικοτινοειδή συνδέθηκε άμεσα με τη μαζική απώλεια μελισσών. Το 2013, η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων κατέληξε ότι ουσίες όπως η ιμιδακλοπρίδη, η κλοθειαδινίνη και η θειαμεθοξάμη συνιστούσαν υψηλό κίνδυνο για τις μέλισσες και άλλους επικονιαστές. Οι εκτιμήσεις αυτές οδήγησαν αρχικά σε περιορισμούς και στη συνέχεια, το 2018, σε σχεδόν πλήρη απαγόρευση της υπαίθριας χρήσης τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Την ίδια περίοδο, όμως, οι τοξικολογικές έρευνες άρχισαν να εξετάζουν όλο και περισσότερο και τις επιπτώσεις στους ανθρώπους. Μελέτη του 2025 που πραγματοποιήθηκε σε παιδιά προσχολικής ηλικίας στην Κίνα εντόπισε συσχετίσεις ανάμεσα στην έκθεση σε νεονικοτινοειδή και σε νευροαναπτυξιακές και συμπεριφορικές διαταραχές. Άλλες μελέτες κάνουν λόγο για πιθανές επιπτώσεις στη μνήμη, στη λειτουργία του εγκεφάλου, καθώς και για φαινόμενα νευροφλεγμονής.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η έκθεση κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και της πρώιμης παιδικής ηλικίας. Ορισμένες έρευνες συνδέουν υψηλά επίπεδα νεονικοτινοειδών στην εγκυμοσύνη με αυξημένο κίνδυνο πρόωρου τοκετού, μειωμένη περίμετρο κεφαλής στα νεογνά και συγγενείς ανωμαλίες. Παράλληλα, υπάρχουν ενδείξεις ότι οι ουσίες αυτές μπορεί να επηρεάζουν το ενδοκρινικό σύστημα, προκαλώντας διαταραχές στις ορμόνες και πιθανές αλλαγές στη δράση των οιστρογόνων και της τεστοστερόνης.
Ένας από τους ταχύτερα αναπτυσσόμενους τομείς έρευνας αφορά την αναπαραγωγική τοξικότητα. Επιστημονική ανασκόπηση του 2025 που εξέτασε μελέτες σε αρσενικά τρωκτικά κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα νεονικοτινοειδή μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά τη λειτουργία των όρχεων, την παραγωγή σπέρματος και την ποιότητα των σπερματοζωαρίων. Πειραματικά δεδομένα για ουσίες όπως η ιμιδακλοπρίδη και η ακεταμιπρίδη δείχνουν αυξημένο οξειδωτικό στρες, βλάβες στο DNA των σπερματοζωαρίων και ορμονικές διαταραχές.
Αντίστοιχες ανησυχίες διατυπώνονται και για τη γυναικεία αναπαραγωγική υγεία. Μελέτες σε πειραματόζωα έχουν δείξει πιθανές αλλοιώσεις στον αριθμό των ωοθυλακίων και στη λειτουργία των ωοθηκών, ενώ ορισμένοι ερευνητές εκτιμούν ότι τα νεονικοτινοειδή ενδέχεται να λειτουργούν ως ενδοκρινικοί διαταράκτες.
Παράλληλα, ορισμένα εργαστηριακά δεδομένα διερευνούν πιθανές συνδέσεις ανάμεσα στα νεονικοτινοειδή και στην ανάπτυξη ορισμένων μορφών καρκίνου, όπως ο καρκίνος του μαστού και του ήπατος, καθώς και πιθανές επιδράσεις στο μικροβίωμα του εντέρου που θα μπορούσαν να σχετίζονται με μεταβολικές ασθένειες όπως ο διαβήτης τύπου 1. Οι επιστήμονες τονίζουν ότι οι συσχετίσεις αυτές χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση, ωστόσο τα μέχρι σήμερα στοιχεία κρίνονται αρκετά σοβαρά ώστε να απαιτούν αυξημένη προσοχή.
Παρά τους περιορισμούς που έχουν επιβληθεί τα τελευταία χρόνια, τα νεονικοτινοειδή δεν έχουν εξαφανιστεί από τη γεωργική παραγωγή στην Ευρώπη. Από τις πέντε βασικές δραστικές ουσίες που είχαν εγκριθεί κατά το παρελθόν, η ακεταμιπρίδη παραμένει σήμερα το μοναδικό νεονικοτινοειδές που εξακολουθεί να επιτρέπεται ως γεωργικό φυτοφάρμακο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με την άδεια χρήσης της να έχει ανανεωθεί έως το 2033. Η ακεταμιπρίδη θεωρείται λιγότερο τοξική για τις μέλισσες σε σχέση με άλλα νεονικοτινοειδή που έχουν απαγορευθεί. Ωστόσο, περιβαλλοντικές οργανώσεις και μέρος της επιστημονικής κοινότητας ζητούν επανεξέταση της έγκρισής της υπό το φως των νέων δεδομένων σχετικά με τη νευροτοξικότητα και τις πιθανές επιδράσεις στην ανάπτυξη του εγκεφάλου.
Τα προηγούμενα χρόνια, αρκετά κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης είχαν χορηγήσει προσωρινές εξαιρέσεις για τη χρήση απαγορευμένων νεονικοτινοειδών, κυρίως σε καλλιέργειες ζαχαρότευτλων. Ωστόσο, απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης τον Ιανουάριο του 2023 περιόρισε σημαντικά τη δυνατότητα παροχής τέτοιων παρεκκλίσεων, ενισχύοντας το ευρωπαϊκό πλαίσιο προστασίας.
Η υπόθεση των νεονικοτινοειδών αναδεικνύει με έντονο τρόπο το δύσκολο ισοζύγιο ανάμεσα στη γεωργική παραγωγικότητα, την προστασία της βιοποικιλότητας και τη δημόσια υγεία. Για χρόνια, η συζήτηση επικεντρωνόταν σχεδόν αποκλειστικά στις μέλισσες και στους επικονιαστές. Σήμερα, όμως, οι νέες επιστημονικές ενδείξεις μεταφέρουν το επίκεντρο και στον άνθρωπο, ανοίγοντας έναν νέο κύκλο προβληματισμού για το κατά πόσο τα σύγχρονα φυτοφάρμακα αξιολογούνται επαρκώς πριν από την ευρεία χρήση τους.
Αν και οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι απαιτούνται περισσότερες μακροχρόνιες επιδημιολογικές μελέτες για την πλήρη κατανόηση των κινδύνων, το επιστημονικό ενδιαφέρον γύρω από τα νεονικοτινοειδή εντείνεται διαρκώς. Και μαζί του μεγαλώνει και η πίεση προς τις ρυθμιστικές αρχές να επανεξετάσουν τα όρια ασφαλείας, τις εγκρίσεις και τους μηχανισμούς ελέγχου αυτών των ουσιών, πριν οι συνέπειες αποδειχθούν ακόμη σοβαρότερες τόσο για τα οικοσυστήματα όσο και για τη δημόσια υγεία.
Το Cibum είναι εξειδικευμένο site ενημέρωσης για την ασφάλεια τροφίμων. Οι πληροφορίες του άρθρου έχουν ενημερωτικό χαρακτήρα. Για περισσότερες λεπτομέρειες πατήστε ΕΔΩ.
