Η ασφάλεια των βιολογικών προϊόντων δεν είναι δεδομένη όπως δείχνουν στοιχεία 26 ετών από το RASFF
Τα βιολογικά προϊόντα έχουν ταυτιστεί στη συνείδηση των καταναλωτών με την έννοια της ανώτερης ποιότητας και της αυξημένης ασφάλειας, κυρίως λόγω της απαγόρευσης της χρήσης συνθετικών φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων και της αυστηρής κανονιστικής τους πλαισίωσης. Ωστόσο, η εικόνα αυτή αμφισβητείται όλο και συχνότερα από τα ίδια τα δεδομένα της αγοράς και των ελεγκτικών μηχανισμών. Οι ανακλήσεις βιολογικών προϊόντων, που καταγράφονται συστηματικά σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, καθώς και οι πληροφορίες που ανταλλάσσονται μεταξύ των κρατών μέσω του Ευρωπαϊκού Συστήματος Έγκαιρης Προειδοποίησης για Τρόφιμα και Ζωοτροφές (RASFF), δείχνουν ότι η βιολογική πιστοποίηση δεν λειτουργεί ως εγγύηση απουσίας κινδύνων για τη δημόσια υγεία. Οι κοινοποιήσεις του RASFF αποτυπώνουν επαναλαμβανόμενα περιστατικά σοβαρής επιμόλυνσης από μυκοτοξίνες, παθογόνους μικροοργανισμούς και απαγορευμένα ή μη εγκεκριμένα χημικά κατάλοιπα, αποκαλύπτοντας ένα χάσμα ανάμεσα στην αντίληψη της ασφάλειας και στην πραγματική εικόνα που προκύπτει από τον επίσημο έλεγχο και τη διακρατική ανταλλαγή δεδομένων.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Κονσέρβες τόνου: Ένα χρόνο μετά την αρχική ανάκληση εξακολουθούν να πωλούνται σε μεγάλα σουπερμάρκετ
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Σουσάμι: Πώς το καβούρδισμα οδηγεί στον σχηματισμό επικίνδυνων χημικών ενώσεων – Ευρήματα μελετών
Οι μυκοτοξίνες είναι δευτερογενείς μεταβολίτες που παράγονται από μύκητες και μπορούν να μολύνουν διάφορα τρόφιμα, συμπεριλαμβανομένων των βιολογικών προϊόντων. Ενέχουν σοβαρούς κινδύνους για την υγεία τόσο των ανθρώπων όσο και των ζώων, οδηγώντας σε παθήσεις όπως οι μυκοτοξικώσεις. Ιδιαίτερα οι αφλατοξίνες (AFs) και η ωχρατοξίνη Α (OTA), έχουν τεκμηριωθεί εκτενώς σε διάφορα τρόφιμα. Οι AFs, που ταξινομούνται ως καρκινογόνες ουσίες Ομάδας 1 από τον Διεθνή Οργανισμό Έρευνας για τον Καρκίνο (IARC), είναι ισχυρά ηπατοκαρκινογόνα που μπορούν να προκαλέσουν ανοσοκαταστολή και τερατογόνες επιδράσεις. Είναι ενδιαφέρον μάλιστα ότι οι μυκοτοξίνες μπορεί να εμφανίζονται στα βιολογικά προϊόντα σε υψηλότερα επίπεδα από ό,τι στα συμβατικά προϊόντα.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Listeria: Η τροφική μόλυνση που μπορεί να «χτυπήσει» και τον εγκέφαλο – Πώς φθάνει να προκαλέσει μηνιγγίτιδα και εγκεφαλίτιδα
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Μολυσμένο σάντουιτς κυλικείου πίσω από μαζική τροφική δηλητηρίαση 60 μαθητών λυκείου
Από την άλλη πλευρά οι παθογόνοι μικροοργανισμοί, συμπεριλαμβανομένων των Salmonella spp., Listeria monocytogenes και Escherichia coli, θέτουν σημαντικούς κινδύνους για την ασφάλεια των βιολογικών τροφίμων. Ενώ οι πρακτικές βιολογικής γεωργίας στοχεύουν στη μείωση των χημικών εισροών, ενδέχεται να αυξήσουν ακούσια τον κίνδυνο μικροβιακής μόλυνσης μέσω φυσικών οδών. Τα βιολογικά προϊόντα μπορεί να είναι ευάλωτα σε παθογόνους μικροοργανισμούς λόγω της μειωμένης χρήσης αντιμικροβιακών θεραπειών, οδηγώντας ενδεχομένως σε τροφιμογενείς ασθένειες. Και τα υπολείμματα φυτοφαρμάκων στα βιολογικά προϊόντα αποτελούν έναν ακόμη τομέα ανησυχίας, καθώς οι καταναλωτές αναμένουν ότι τα βιολογικά τρόφιμα θα είναι απαλλαγμένα από επιβλαβείς χημικές ουσίες. Ωστόσο φυτοφάρμακα έχουν βρεθεί πολλές φορές σε βιολογικά προϊόντα και προκύπτουν πό διάφορες πηγές, όπως η διασπορά ψεκασμού από γειτονικές συμβατικές φάρμες, η μεταφορά εδάφους από προηγούμενη συμβατική γεωργία, μολυσμένες εισροές όπως το κομπόστ και το νερό άρδευσης, αλλά και ακατάλληλες πρακτικές από βιοκαλλιεργητές.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Μπορεί ένα τρόφιμο να γράφει ότι… «κάνει καλό στην καρδιά» στη συσκευασιά του; Δικηγόρος απαντά
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Η πανούκλα επιστρέφει – 9χρονο παιδί έχασε τη ζωή του
Μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό Toxicon, εξετάζει συστηματικά τις κοινοποιήσεις του Ευρωπαϊκού Συστήματος Έγκαιρης Προειδοποίησης για Τρόφιμα και Ζωοτροφές (RASFF) που αφορούν βιολογικά προϊόντα σε χρονικό ορίζοντα 26 ετών, από το 1999 έως και το 2024, με έμφαση σε τρεις βασικές κατηγορίες κινδύνων: μυκοτοξίνες, παθογόνους μικροοργανισμούς και υπολείμματα φυτοφαρμάκων. Συνολικά αναλύθηκαν 965 κοινοποιήσεις, εκ των οποίων 354 αφορούσαν μυκοτοξίνες, 311 παθογόνους μικροοργανισμούς και 300 υπολείμματα φυτοφαρμάκων. Τα δεδομένα αντλήθηκαν από τη βάση RASFF Window της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και καλύπτουν όλο το φάσμα των τύπων κοινοποιήσεων, δηλαδή απορρίψεις στα σύνορα, ειδοποιήσεις (alerts) και ενημερωτικές κοινοποιήσεις.
Η ανάλυση έδειξε ότι οι μυκοτοξίνες αποτέλεσαν την κυρίαρχη αιτία απορρίψεων στα σύνορα, αντιπροσωπεύοντας το 42,94 % των σχετικών κοινοποιήσεων, γεγονός που συνδέεται με εισαγόμενα βιολογικά προϊόντα που δεν συμμορφώνονταν με τα ευρωπαϊκά ανώτατα όρια. Οι παθογόνοι μικροοργανισμοί κυριάρχησαν στις ενημερωτικές κοινοποιήσεις, με ποσοστό 59,49 %, ενώ τα υπολείμματα φυτοφαρμάκων ήταν η συχνότερη αιτία ειδοποιήσεων τύπου alert, με ποσοστό 55,33 %, υποδηλώνοντας άμεσους και δυνητικά σοβαρούς κινδύνους για τη δημόσια υγεία.
Ως προς τις χώρες προέλευσης, η Τουρκία αναδείχθηκε ως η συχνότερα αναφερόμενη χώρα για κοινοποιήσεις μυκοτοξινών, με ποσοστό 26,27 %, γεγονός που σχετίζεται κυρίως με εξαγωγές ξηρών καρπών, σύκων και άλλων ευαίσθητων προϊόντων. Η Ιταλία ήταν η χώρα που συνδέθηκε συχνότερα με κοινοποιήσεις παθογόνων μικροοργανισμών, σε ποσοστό 20,26 %, κυρίως σε ζωοτροφές και πρώτες ύλες. Η Ινδία κυριάρχησε στις κοινοποιήσεις για υπολείμματα φυτοφαρμάκων, με ποσοστό 37,33 %, ιδίως σε σπόρους και προϊόντα σησαμιού.
Οι κατηγορίες προϊόντων που επηρεάστηκαν περισσότερο ήταν οι ξηροί καρποί, τα προϊόντα ξηρών καρπών και οι σπόροι, οι οποίοι συγκέντρωσαν το 35,88 % των κοινοποιήσεων μυκοτοξινών και το 38,00 % των κοινοποιήσεων για υπολείμματα φυτοφαρμάκων. Στις κοινοποιήσεις παθογόνων μικροοργανισμών κυριάρχησαν οι ζωοτροφές και τα υλικά ζωοτροφών, με ποσοστό 45,34 %. Σε επίπεδο επιμέρους προϊόντων, τα αράπικα φιστίκια αντιπροσώπευσαν το 24,29 % των κοινοποιήσεων μυκοτοξινών, ενώ τα σύκα ακολούθησαν με 19,21 %. Οι σπόροι σησαμιού αποτέλεσαν το 37,33 % των κοινοποιήσεων για υπολείμματα φυτοφαρμάκων, ενώ η σόγια συνδέθηκε συχνότερα με κοινοποιήσεις παθογόνων μικροοργανισμών, σε ποσοστό 24,12 %.
Σε επίπεδο συγκεκριμένων κινδύνων, η αφλατοξίνη Β1 ήταν η πλέον συχνά αναφερόμενη μυκοτοξίνη, καλύπτοντας το 49,15 % όλων των σχετικών κοινοποιήσεων. Η συγκεκριμένη ουσία είναι γνωστή για τη σοβαρή τοξικότητα και καρκινογόνο δράση της, ενώ η παρουσία της σε βιολογικά προϊόντα συνδέεται με κλιματικούς παράγοντες, όπως αυξημένη θερμοκρασία και υγρασία, αλλά και με περιορισμένες δυνατότητες χημικής φυτοπροστασίας στο πλαίσιο της βιολογικής γεωργίας. Στους παθογόνους μικροοργανισμούς, η Salmonella κυριάρχησε απόλυτα, αντιπροσωπεύοντας το 89,71 % των κοινοποιήσεων, γεγονός που συνδέεται με τη χρήση κοπριάς, ανεπαρκώς επεξεργασμένων οργανικών λιπασμάτων και μολυσμένου νερού άρδευσης. Στην κατηγορία των υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων, το αιθυλενοξείδιο αποτέλεσε τον συχνότερα ανιχνευόμενο παράγοντα, με ποσοστό 48,67 %, κυρίως σε εισαγόμενους σπόρους σησαμιού, παρά το γεγονός ότι η χρήση του απαγορεύεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι μεγάλο ποσοστό των κοινοποιήσεων ταξινομήθηκε ως σοβαρό. Συγκεκριμένα, το 75,42 % των κοινοποιήσεων μυκοτοξινών, το 42,77 % των κοινοποιήσεων παθογόνων μικροοργανισμών και το 56,33 % των κοινοποιήσεων για υπολείμματα φυτοφαρμάκων χαρακτηρίστηκαν ως σοβαρές, γεγονός που αποτυπώνει το πραγματικό επίπεδο κινδύνου που μπορεί να προκύψει ακόμη και σε προϊόντα με βιολογική πιστοποίηση.
Η μελέτη καταδεικνύει ότι, σε βάθος 26 ετών, τα βιολογικά προϊόντα στην ευρωπαϊκή αγορά δεν είναι απαλλαγμένα από σημαντικούς κινδύνους ασφάλειας τροφίμων. Τα πρότυπα μόλυνσης διαφοροποιούνται ανάλογα με τον τύπο του κινδύνου, τη χώρα προέλευσης και την κατηγορία προϊόντος, ενώ παρατηρούνται σαφείς συγκεντρώσεις κινδύνου σε συγκεκριμένα προϊόντα, όπως ξηροί καρποί, σπόροι και ζωοτροφές. Τα ευρήματα αυτά αποτυπώνουν τη λειτουργία του RASFF ως μηχανισμού ελέγχου και έγκαιρης παρέμβασης, αλλά ταυτόχρονα τεκμηριώνουν την έκταση και τη σοβαρότητα των προβλημάτων ασφάλειας που εξακολουθούν να καταγράφονται στον τομέα των βιολογικών προϊόντων.
Σύνδεσμος για την επιστημονική δημοσίευση https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S004101012500443X
