Στην Καλλίπολη του Πειραιά, βρίσκονται σε εξέλιξη δύο μεγάλες αναπλάσεις, στη Λεωφόρο Χατζηκυριακού–Σαχτούρη και στις οδούς Κλεισόβης–Καρπάθου, με τη δημόσια χρηματοδότηση που αναφέρεται για τα δύο έργα να ξεπερνά συνολικά τα 7,5 εκατομμύρια ευρώ. Πρόκειται για δύο εκτεταμένες παρεμβάσεις που φιλοδοξούν να αλλάξουν την εικόνα της περιοχής, αλλά ταυτόχρονα δημιουργούν σοβαρά ερωτήματα για το πώς θα αλλάξουν την καθημερινότητά της. Η ανάπλαση της Λεωφόρου Χατζηκυριακού και της Σαχτούρη, προϋπολογισμού 5.616.263 ευρώ, έχει ενταχθεί στο πρόγραμμα «Αττική 2021–2027», ενώ παράλληλα υλοποιείται η βιοκλιματική ανάπλαση των οδών Κλεισόβης και Καρπάθου.
Στα χαρτιά, ο στόχος ακούγεται θετικός: αναβάθμιση του δημόσιου χώρου, καλύτερες συνθήκες για τους πεζούς, ασφαλέστερα πεζοδρόμια, προσβασιμότητα, περισσότερο πράσινο και μια πιο σύγχρονη εικόνα για την περιοχή. Και προφανώς κανείς δεν μπορεί να είναι αντίθετος σε αυτά. Το ζήτημα είναι αν το έργο βελτιώνει πραγματικά την καθημερινή λειτουργία της περιοχής.
Στις συζητήσεις που έχω κάνει με κατοίκους της Καλλίπολης και της Πειραϊκής, δεν έχω ακούσει μέχρι σήμερα ούτε μία θετική κριτική για την ανάπλαση. Αντίθετα, οι αντιδράσεις είναι οργισμένες, με φωνές και βαριές εκφράσεις για όσα βλέπουν να αλλάζουν καθημερινά στους δρόμους τους. Η αγανάκτηση αφορά κυρίως το κυκλοφοριακό, το πάρκινγκ και την αίσθηση ότι οι αλλαγές αποφασίστηκαν χωρίς να λαμβάνεται επαρκώς υπόψη η καθημερινότητα των κατοίκων.
Η Καλλίπολη και η Πειραϊκή δεν είναι περιοχές χωρίς αυτοκίνητα, λεωφορεία, καταστήματα και με ένα ήδη οξυμένο πρόβλημα στάθμευσης. Είναι πυκνοδομημένες γειτονιές, με χιλιάδες κατοίκους και συγκεκριμένες δυνατότητες εισόδου και εξόδου. Όταν λοιπόν ένας σχεδιασμός περιορίζει τον διαθέσιμο χώρο κυκλοφορίας και αλλάζει τις δυνατότητες στάθμευσης, οι συνέπειες δεν μπορεί να θεωρούνται δευτερεύουσες.
Το βασικό ερώτημα είναι, το εάν μετά την ανάπλαση, θα λειτουργεί καλύτερα η περιοχή ή απλώς θα δείχνει καλύτερη… για να βγάζουμε φωτογραφίες για τα σόσιαλ. Γιατί μια αστική παρέμβαση δεν κρίνεται μόνο από τις πλάκες, τα δέντρα και την αισθητική της. Κρίνεται και από το αν οι κάτοικοι μπορούν να μετακινούνται, να σταθμεύουν, να εξυπηρετούνται και να φτάνουν στα σπίτια και στις δουλειές τους χωρίς μεγαλύτερη ταλαιπωρία.
Ακόμη και ο όρος «βιοκλιματική ανάπλαση» αμφισβητείται έντονα από τους κατοίκους. Αν στόχος είναι η βελτίωση του μικροκλίματος, η μείωση της θερμικής επιβάρυνσης και ένα πιο ανθρώπινο περιβάλλον, τότε πρέπει να συνυπολογιστούν και οι κυκλοφοριακές συνέπειες. Όταν ένας μεγάλος δρόμος με τρεις λωρίδες που εξυπηρετεί χιλιάδες αυτοκίνητα κάθε μέρα γίνεται δρόμος μίας λωρίδας, οδηγεί σε περισσότερες ουρές αυτοκινήτων, αργή κίνηση και οχήματα που κάνουν κύκλους για στάθμευση και αυτά, σημαίνουν και μεγαλύτερη επιβάρυνση από ρύπους και θόρυβο. Δεν αρκεί λοιπόν ένα έργο να χαρακτηρίζεται «βιοκλιματικό» επειδή χρησιμοποιεί ψυχρά υλικά, περισσότερο πράσινο και μεγαλύτερα πεζοδρόμια. Το συνολικό περιβαλλοντικό του αποτύπωμα πρέπει να εξετάζεται μαζί με την κυκλοφορία που δημιουργεί ή μεταφέρει. Διαφορετικά υπάρχει ο κίνδυνος να μειώνεται η θερμοκρασία του πεζοδρομίου, ενώ δίπλα του αυξάνεται η ουρά των αυτοκινήτων.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι, ενώ οι παρεμβάσεις βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη, κρίσιμα στοιχεία του κυκλοφοριακού σχεδιασμού εξακολουθούν να επανεξετάζονται. Ο σχεδιασμός της ανάπλασης Κλεισόβης–Καρπάθου τροποποιήθηκε ακόμη και κατά την πορεία υλοποίησης του έργου. Τον Απρίλιο του 2026 το Δημοτικό Συμβούλιο Πειραιά ενέκρινε τροποποίηση της μελέτης λόγω κατάργησης του προβλεπόμενου ποδηλατόδρομου.
Η Κλεισόβης είναι ένας από τους βασικούς άξονες σύνδεσης της Καλλίπολης και της Πειραϊκής με το υπόλοιπο οδικό δίκτυο του Πειραιά. Αυτός ο δρόμος, απέκτησε πρόσφατα τεράστια πεζοδρόμια που σε μερικά σημεία θυμίζουν την πλατεία Συντάγματος. Υπερβολή η σύγκριση, αλλά ναι. Υπάρχουν σημεία, που έχω αναρωτηθεί περνώντας, εάν στο σχέδιο είναι να γίνονται και εκδηλώσεις στο μέλλον…
Το πρόβλημα όμως δεν είναι ότι αποκτά καλύτερα πεζοδρόμια. Το πρόβλημα αρχίζει όταν περιορίζεται τόσο ο διαθέσιμος χώρος ώστε ένα λεωφορείο, ένα απορριμματοφόρο ή ένα όχημα τροφοδοσίας να μπορεί να επηρεάσει ολόκληρη τη ροή της κυκλοφορίας. Οι κάτοικοι γνωρίζουν ήδη τι συμβαίνει όταν ένα λεωφορείο δεν μπορεί να παρακαμφθεί εύκολα. Τα αυτοκίνητα συγκεντρώνονται πίσω του και η ροή διακόπτεται σε κάθε στάση. Αν αυτό συμβαίνει σε ώρα αιχμής, η καθυστέρηση μπορεί να πολλαπλασιαστεί.
Γι’ αυτό χρειάζεται να δημοσιοποιηθούν οι προβλεπόμενοι χρόνοι διέλευσης της Κλεισόβης πριν και μετά την ολοκλήρωση του έργου. Ανάλογη ανησυχία υπάρχει για την είσοδο προς την Καλλίπολη από την Ηρώων Πολυτεχνείου και τη Λεωφόρο Χατζηκυριακού, ένας βασικός άξονα εισόδου. Κάθε περιορισμός της κυκλοφοριακής του ικανότητας πρέπει να εξετάζεται ως προς τις επιπτώσεις που μπορεί να προκαλέσει σε ολόκληρο το γύρω οδικό δίκτυο.
Και σε αυτόν τον δρόμο, στο τμήμα της Λεωφόρου Χατζηκυριακού από τη Σαχτούρη έως την Κλεισόβης – στο τέλος της Ηρώων Πολυτεχνείου- μειώνονται οι λωρίδες κυκλοφορίας. Αν η πρόσβαση από την Ηρώων Πολυτεχνείου προς τη Χατζηκυριακού γίνει πιο αργή, η επιβάρυνση θα μεταφερθεί αναπόφευκτα και προς τους γύρω δρόμους αλλά και προς τα πίσω. Με την τραγική πρόβλεψη να φτάνει μέχρι και το Δημοτικό Θέατρο.
Αυτό δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι η ανάπλαση είναι λανθασμένη. Δημιουργεί όμως άλλο ένα εύλογο ερώτημα: πόσο οριστικά είχαν αξιολογηθεί εξαρχής οι πραγματικές κυκλοφοριακές και ανάγκες στάθμευσης της περιοχής; Όταν στη διάρκεια ενός έργου επανεξετάζονται ποδηλατόδρομοι, λωρίδες και θέσεις στάθμευσης, οι πολίτες δικαιούνται να γνωρίζουν ποια δεδομένα οδήγησαν στον αρχικό σχεδιασμό και ποια στις αλλαγές.
Η κυκλοφορία δεν εξαφανίζεται όταν στενεύει ένας δρόμος. Μεταφέρεται. Και όταν μεγάλος όγκος οχημάτων καλείται να περάσει από μικρότερη διαθέσιμη διατομή, δημιουργείται το φαινόμενο της «χοάνης», με συσσώρευση αυτοκινήτων πριν από το στενό σημείο. Οι κάτοικοι της Πειραϊκής έχουν ήδη βιώσει τις συνέπειες προηγούμενων μονοδρομήσεων και αλλαγών στις καθημερινές τους διαδρομές. Μέχρι σήμερα, το παράπονο πολλών κατοίκων ήταν κυρίως πόσο δύσκολα βγαίνουν από την Πειραϊκή και την Καλλίπολη. Δεν χρειάζεται τώρα να προστεθεί και το αντίστροφο πρόβλημα, πόσο δύσκολα θα μπαίνουν σε αυτές.
Υπάρχει όμως και το θέμα της στάθμευσης, ένα πρόβλημα που στην Καλλίπολη και την Πειραϊκή έχει ήδη γιγαντωθεί. Η αναζήτηση θέσης, ιδιαίτερα τις βραδινές ώρες, αποτελεί καθημερινή ταλαιπωρία. Στα στοιχεία της συζήτησης μόνο για την Κλεισόβης και μόνο στο πρώτο τμήμα, αναφέρεται μείωση από 122 σε 92 θέσεις , δηλαδή τριάντα λιγότερες θέσεις στάθμευσης.
Κάθε θέση που αφαιρείται από έναν κεντρικό δρόμο σημαίνει ένα ακόμη αυτοκίνητο που θα αναζητήσει χώρο στα γύρω στενά. Και κάθε αυτοκίνητο που κάνει κύκλους μέχρι να βρει θέση προσθέτει επιπλέον κίνηση μέσα στη γειτονιά. Αν αφαιρούνται θέσεις στάθμευσης από μια ήδη επιβαρυμένη περιοχή, πρέπει να υπάρχει σοβαρό αντιστάθμισμα. Δημοτικοί χώροι στάθμευσης, υπόγεια πάρκινγκ, θέσεις για μόνιμους κατοίκους ή άλλες πρακτικές λύσεις. Αν δεν υπάρχει τίποτα από αυτά, τότε το πρόβλημα δεν λύνεται. Απλώς μεταφέρεται από τους κεντρικούς δρόμους στα στενά, μαζί με την πρόσθετη κυκλοφορία και την καθημερινή ένταση.
Τέτοιες παρεμβάσεις μπορούν να λειτουργήσουν όταν έχει προηγουμένως εξασφαλιστεί μια πραγματικά αξιόπιστη εναλλακτική απέναντι στο αυτοκίνητο.
Περιορίζεις δρόμους και στάθμευση και ταυτόχρονα περιμένεις από τον κάτοικο να εγκαταλείψει το ΙΧ, όταν η συγκοινωνιακή εξυπηρέτηση της περιοχής παραμένει ανεπαρκής. Η λύση δεν μπορεί να είναι απλώς το 906, όταν ο επιβάτης μπορεί να περιμένει ακόμη και μισή ώρα για το επόμενο λεωφορείο που είναι και ασφυκτικά γεμάτο. Αν ο στόχος είναι πράγματι λιγότερα αυτοκίνητα, τότε πρέπει πρώτα να δοθεί στον πολίτη η δυνατότητα να μη χρειάζεται το αυτοκίνητο. Συχνότερα δρομολόγια, αξιόπιστοι χρόνοι αναμονής και ουσιαστική σύνδεση της Καλλίπολης και της Πειραϊκής με το μετρό και το κέντρο του Πειραιά (θα μπορούσε, βέβαια, συζητηθεί και η επέκταση του τραμ προς την Καλλίπολη αντί για ένα τόσο αμφισβητούμενο έργο, αλλά αυτά είναι μάλλον… όνειρα). Δεν μπορείς να περιορίζεις τη χρήση του ΙΧ, χωρίς πρώτα να έχεις εξασφαλίσει στον κάτοικο μια αξιόπιστη εναλλακτική μετακίνησης με τα μέσα μαζικής μεταφοράς.
Τις οικονομικές επιπτώσεις στις τοπικές επιχειρήσεις τις έλαβαν υπόψη;
Οι εμπορικοί δρόμοι της γειτονιάς δεν λειτουργούν όπως ένα εμπορικό κέντρο. Ο φούρνος, το φαρμακείο, το καφέ, το μικρό παντοπωλείο και τα υπόλοιπα καταστήματα βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στην εύκολη πρόσβαση. Ο πελάτης περνά, βρίσκει κάπου να σταματήσει για λίγα λεπτά, κάνει την αγορά του και συνεχίζει. Αν για μια αγορά πέντε ή δέκα λεπτών χρειάζεται πρώτα να κάνει κάποιος τρεις γύρους στα στενά για να βρει θέση, ένα μέρος των καταναλωτών απλώς δεν θα σταματήσει. Και τότε ο μικρός επαγγελματίας καλείται να ανταγωνιστεί εμπορικά κέντρα και μεγάλες αλυσίδες που προσφέρουν οργανωμένο πάρκινγκ και σαφώς ευκολότερη πρόσβαση στον πελάτη. Γιατί ο καταναλωτής λειτουργεί πρακτικά. Αν η επίσκεψη σε ένα τοπικό κατάστημα σημαίνει δεκαπέντε λεπτά αναζήτησης θέσης, ενώ αλλού μπορεί να παρκάρει αμέσως, ένα μέρος της κατανάλωσης θα μετακινηθεί.
Κανείς δεν ζητά να μείνουν κατεστραμμένα πεζοδρόμια ή να εμποδίζεται η πρόσβαση των ΑμεΑ. Κανείς δεν μπορεί σοβαρά να είναι αντίθετος στο πράσινο και στην αισθητική αναβάθμιση. Όμως το δίλημμα «πεζός ή αυτοκίνητο» είναι υπεραπλούστευση. Μια σοβαρή ανάπλαση οφείλει να εξυπηρετεί τον πεζό, αλλά και να λαμβάνει υπόψη κυκλοφορία, συγκοινωνίες, τροφοδοσία, στάθμευση και τοπική οικονομία.
Με προϋπολογισμό 5.616.263 ευρώ, οι πολίτες δικαιούνται να απαιτούν συγκεκριμένες απαντήσεις και όχι γενικές διαβεβαιώσεις. Πόσα οχήματα εξυπηρετούσε κάθε δρόμος πριν και πόσα μετά; Πόσο αλλάζουν οι χρόνοι διέλευσης; Πόσες θέσεις στάθμευσης καταργούνται; Πού θα παρκάρουν οι μόνιμοι κάτοικοι; Πώς θα κινούνται λεωφορεία, απορριμματοφόρα και οχήματα τροφοδοσίας στην καθημερινή λειτουργία της περιοχής;
Χρειάζεται επίσης να γνωρίζουμε τι επιβάρυνση θα δεχθούν τα γύρω στενά, ποια θα είναι η επίπτωση στις τοπικές επιχειρήσεις και ποιο είναι το πραγματικό περιβαλλοντικό ισοζύγιο όταν συνυπολογιστούν οι νέες κυκλοφοριακές συνθήκες. Αν υπάρχουν κυκλοφοριακές προσομοιώσεις, μετρήσεις και συγκεκριμένα σενάρια πριν και μετά, πρέπει να δημοσιοποιηθούν ώστε να μπορεί να αξιολογηθεί το έργο με στοιχεία. Ανάπλαση δεν σημαίνει απλώς να αλλάζεις την εικόνα μιας πόλης. Σημαίνει να βελτιώνεις τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί. Και αυτό είναι που τελικά θα κριθεί στην Καλλίπολη και την Πειραϊκή όταν φύγουν τα εργοτάξια, ανοίξουν ξανά όλοι οι δρόμοι και οι κάτοικοι κληθούν να ζήσουν καθημερινά με το αποτέλεσμα των παρεμβάσεων.
