Μετά από μια κουραστική ημέρα, το να ξαπλώσει κάποιος στο κρεβάτι και να παρακολουθήσει μια ταινία ή μερικά επεισόδια από μια σειρά μοιάζει με έναν εύκολο τρόπο να χαλαρώσει. Η τηλεόραση, μάλιστα, αποτελεί για πολλούς ανθρώπους μέρος της καθημερινής διαδικασίας πριν από τον ύπνο. Το ζήτημα δεν αφορά μόνο το πόση ώρα μένει κάποιος ξύπνιος για να τελειώσει την ταινία, αλλά και το φως της οθόνης, το περιεχόμενο που παρακολουθεί και τη διέγερση που προκαλείται στον εγκέφαλο ακριβώς τη στιγμή που ο οργανισμός προσπαθεί να περάσει από την εγρήγορση στην ξεκούραση. Το σχετικό δημοσίευμα εξετάζει διαφορετικές επιδράσεις της συνήθειας, από την παραγωγή μελατονίνης μέχρι την κατανάλωση φαγητού και την έκθεση σε τεχνητό φως κατά τη διάρκεια της νύχτας.
Η οθόνη επηρεάζει τη μελατονίνη και τον ύπνο
Ένας από τους βασικούς μηχανισμούς που επηρεάζονται είναι ο φυσικός κύκλος ύπνου και εγρήγορσης. Καθώς βραδιάζει, ο οργανισμός αυξάνει την παραγωγή μελατονίνης, της ορμόνης που συμμετέχει στην προετοιμασία του σώματος για τον ύπνο. Η έκθεση σε φως από ηλεκτρονικές συσκευές, μεταξύ άλλων από την τηλεόραση, μπορεί να επηρεάσει αυτή τη διαδικασία, με το μπλε φως να θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικός παράγοντας. Στοιχεία που παρουσιάζονται από την Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ δείχνουν ότι η έκθεση σε μπλε φως μπορεί να καταστείλει την παραγωγή μελατονίνης για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα σε σύγκριση με φως αντίστοιχης έντασης άλλου χρώματος. Σε σχετικό πείραμα, η έκθεση σε μπλε φως για έξιμισι ώρες προκάλεσε καταστολή της μελατονίνης για περίπου διπλάσιο χρονικό διάστημα σε σχέση με πράσινο φως παρόμοιας έντασης, ενώ επηρέασε επίσης τον εσωτερικό βιολογικό ρυθμό.
Η παρακολούθηση μιας ταινίας δεν σημαίνει επομένως απλώς ότι κάποιος «χάνει» μισή ή μία ώρα ύπνου επειδή αποφάσισε να δει ακόμη λίγο. Η έκθεση στην οθόνη μπορεί ταυτόχρονα να δυσκολέψει τη φυσιολογική μετάβαση του εγκεφάλου στην κατάσταση που προηγείται του ύπνου, ιδιαίτερα όταν η παρακολούθηση συνεχίζεται μέχρι τη στιγμή που κάποιος κλείνει την τηλεόραση και προσπαθεί αμέσως να κοιμηθεί. Το περιεχόμενο της ταινίας έχει επίσης σημασία. Μια ήρεμη ταινία δεν προκαλεί απαραίτητα την ίδια διέγερση με ένα θρίλερ γεμάτο έντονες σκηνές, δυνατούς ήχους και απότομες εναλλαγές. Όταν κάποιος αποκοιμηθεί ενώ η ταινία συνεχίζει να παίζει, οι δυνατοί διάλογοι, οι εκρήξεις ή οι απότομοι ήχοι μπορούν να προκαλέσουν μικρές αφυπνίσεις και να διακόψουν τον ύπνο.
Αυτό μπορεί να επηρεάσει και την ποιότητα του ύπνου. Η έλλειψη επαρκούς και ποιοτικού ύπνου δεν περιορίζεται στην υπνηλία της επόμενης ημέρας, αλλά έχει συσχετιστεί με δυσκολίες στη συγκέντρωση, αλλαγές στη διάθεση και προβλήματα στη ρύθμιση του κιρκάδιου ρυθμού. Ο εγκέφαλος χρειάζεται επαρκή και συνεχόμενο ύπνο για να ολοκληρώσει τις διαδικασίες που πραγματοποιούνται κατά τη διάρκεια της νύχτας, ενώ η έκθεση σε φως αργά το βράδυ μπορεί να διαταράξει τον φυσιολογικό χρονισμό του ύπνου.
Μπορεί να επηρεάσει τα όνειρα και την αρτηριακή πίεση
Δεν είναι μόνο η διάρκεια του ύπνου που μπορεί να επηρεαστεί. Το περιεχόμενο που παρακολουθεί κάποιος πριν κοιμηθεί φαίνεται να συνδέεται και με το περιεχόμενο των ονείρων του. Μελέτη του 2016 που δημοσιεύτηκε στο Dreaming εξέτασε 1.287 άτομα και διαπίστωσε ότι η κατανάλωση βίαιου περιεχομένου συνδεόταν με περισσότερα όνειρα με βίαιο περιεχόμενο, ενώ αντίστοιχη σχέση παρατηρήθηκε μεταξύ της κατανάλωσης σεξουαλικού περιεχομένου και των ονείρων με σεξουαλικό περιεχόμενο. Η σχέση εμφανίστηκε τόσο για τη γενικότερη κατανάλωση μέσων όσο και για την έκθεση την προηγούμενη ημέρα.
Τα ευρήματα αυτά δεν σημαίνουν ότι μια συγκεκριμένη ταινία θα καθορίσει το όνειρο που θα δει κάποιος. Δείχνουν όμως ότι το περιεχόμενο των μέσων που καταναλώνεται κατά την εγρήγορση μπορεί να εμφανιστεί και στη δραστηριότητα των ονείρων. Νεότερη έρευνα που δημοσιεύτηκε το 2024 στο Brain Sciences εξέτασε τις αισθητηριακές εμπειρίες στα όνειρα και κατέγραψε πόσο συχνά οι άνθρωποι αναφέρουν οπτικές, ακουστικές και άλλες αισθητηριακές εμπειρίες κατά τη διάρκεια των ονείρων. Η μελέτη δεν εξέτασε ειδικά την παρακολούθηση ταινιών πριν από τον ύπνο, επομένως δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως απόδειξη ότι μια ταινία προκαλεί συγκεκριμένο τύπο ονείρου.
Η παρακολούθηση ταινίας σε σκοτεινό δωμάτιο μπορεί επίσης να δημιουργήσει μεγαλύτερη οπτική αντίθεση μεταξύ της φωτεινής οθόνης και του υπόλοιπου χώρου. Η έντονη φωτεινή πηγή μέσα σε ένα κατά τα άλλα σκοτεινό περιβάλλον μπορεί να είναι περισσότερο ενοχλητική για τα μάτια, ιδιαίτερα όταν η παρακολούθηση διαρκεί αρκετές ώρες. Η ενόχληση μπορεί να εκδηλωθεί ως κόπωση των ματιών, πονοκέφαλος ή αίσθημα ξηρότητας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η τηλεόραση προκαλεί μόνιμη βλάβη στα μάτια.
Η διαταραχή του ύπνου έχει στη συνέχεια επιπτώσεις που ξεπερνούν την επόμενη ημέρα. Η χρόνια έλλειψη ύπνου έχει συσχετιστεί με υψηλότερη αρτηριακή πίεση, αλλαγές στο σωματικό βάρος και μεταβολικές διαταραχές, όμως οι συγκεκριμένες σχέσεις αφορούν κυρίως τη μακροχρόνια και ανεπαρκή διάρκεια ύπνου και όχι μια περιστασιακή βραδινή ταινία. Σε παιδιά και εφήβους, συστηματική ανασκόπηση και μεταανάλυση που δημοσιεύτηκε το 2023 στο Journal of Health, Population and Nutrition βρήκε συσχέτιση ανάμεσα στον υψηλό χρόνο μπροστά σε οθόνες και την υψηλότερη πιθανότητα υπέρτασης. Στην ανάλυση 20 μελετών, η υψηλότερη κατηγορία χρόνου οθόνης συνδεόταν με περίπου 15% υψηλότερες πιθανότητες υπέρτασης και με αύξηση περίπου 1,9 mmHg στη συστολική πίεση. Τα συγκεκριμένα δεδομένα αφορούν παιδιά και εφήβους και δεν μπορούν να μεταφερθούν αυτούσια στους ενήλικες ούτε να αποδείξουν ότι η παρακολούθηση μιας ταινίας πριν από τον ύπνο προκαλεί υπέρταση. Η μελέτη εξετάζει τη συνολική διάρκεια έκθεσης σε οθόνες και τη σχέση της με την αρτηριακή πίεση, ενώ οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι στη σχέση μπορεί να εμπλέκονται παράγοντες όπως η καθιστική συμπεριφορά, το σωματικό βάρος και η ποιότητα του ύπνου.
Υπάρχει ακόμη ένας παράγοντας που συχνά συνοδεύει την τηλεόραση το βράδυ και δεν αφορά άμεσα την οθόνη. Το φαγητό μπροστά στην τηλεόραση μπορεί να επηρεάσει την ποσότητα που καταναλώνεται, καθώς η προσοχή μεταφέρεται από το γεύμα στην ταινία ή στη σειρά. Η διάρκεια μιας ταινίας παίζει επίσης ρόλο, καθώς δύο ώρες μπροστά στην οθόνη μπορούν να σημαίνουν δύο ώρες κατά τις οποίες κάποιος τρώει μηχανικά χωρίς να παρακολουθεί με την ίδια προσοχή την ποσότητα που καταναλώνει.
Μελέτη του 2025 που δημοσιεύτηκε στο Nutrients εξέτασε 23 πειραματικές μελέτες με 57 επιμέρους αποτελέσματα. Όταν οι ερευνητές περιόρισαν την ανάλυση στις περιπτώσεις όπου η τηλεόραση ήταν ο μοναδικός περισπασμός, βρήκαν μικρή αλλά στατιστικά σημαντική αύξηση στην πρόσληψη τροφής σε σύγκριση με την κατανάλωση χωρίς τηλεόραση. Η μεγαλύτερη διαφορά παρατηρήθηκε στο επόμενο γεύμα, ενώ η επίδραση στην άμεση πρόσληψη τροφής δεν ήταν στατιστικά σημαντική. Το εύρημα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή δεν βασίζεται μόνο σε παρατηρήσεις για το πώς τρώνε οι άνθρωποι στην καθημερινότητά τους. Η ανάλυση περιέλαβε πειραματικές μελέτες στις οποίες οι συμμετέχοντες έτρωγαν με ή χωρίς τηλεόραση, επιτρέποντας στους ερευνητές να εξετάσουν πιο άμεσα τη σχέση ανάμεσα στην απόσπαση της προσοχής και την πρόσληψη τροφής. Παράλληλα, η μεταανάλυση παρουσίασε μεγάλη ετερογένεια μεταξύ των επιμέρους μελετών, επομένως το μέγεθος της επίδρασης δεν ήταν ίδιο σε όλες τις συνθήκες.
Τέλος, υπάρχει και η σχέση με το σωματικό βάρος. Μελέτη του 2019 που δημοσιεύτηκε στο JAMA Internal Medicine εξέτασε 43.722 γυναίκες ηλικίας 35 έως 74 ετών και διαπίστωσε ότι η έκθεση σε τεχνητό φως κατά τη διάρκεια του ύπνου συσχετιζόταν με μεγαλύτερο κίνδυνο αύξησης βάρους και παχυσαρκίας. Στις γυναίκες που κοιμούνταν με τηλεόραση ή φως αναμμένο στο δωμάτιο, η πιθανότητα αύξησης τουλάχιστον 5 κιλών ήταν 17% υψηλότερη σε σχέση με όσες κοιμούνταν χωρίς φως, ενώ η πιθανότητα εμφάνισης παχυσαρκίας ήταν επίσης αυξημένη. Η συγκεκριμένη μελέτη δεν αποδεικνύει ότι η παρακολούθηση μιας ταινίας πριν από τον ύπνο προκαλεί αύξηση βάρους. Τα δεδομένα αφορούν τη συνήθεια να κοιμάται κάποιος με αναμμένο φως ή τηλεόραση και τη μακροχρόνια σχέση της με το σωματικό βάρος, ενώ οι ερευνητές προσαρμόστηκαν για παράγοντες όπως η διάρκεια και η ποιότητα του ύπνου, η διατροφή και η σωματική δραστηριότητα.
