Νέος επιστημονικός σχολιασμός του προέδρου του ΕΦΕΤ Αντώνη Ζαμπέλα στο διεθνές περιοδικό Nutrients εξετάζει τα δεδομένα για τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, τον ρόλο τους στην υγεία και τις προεκτάσεις για τη διατροφική πολιτική
Τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα βρίσκονται τα τελευταία χρόνια στο επίκεντρο της επιστημονικής συζήτησης, καθώς πολλές μελέτες τα έχουν συνδέσει με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης χρόνιων νοσημάτων. Ωστόσο, σύμφωνα με νέο επιστημονικό σχολιασμό του καθηγητή και προέδρου του ΕΦΕΤ Αντώνη Ζαμπέλα, που δημοσιεύθηκε στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Nutrients, η σχέση αυτή παραμένει πιο σύνθετη από όσο συχνά παρουσιάζεται και αρκετά ερωτήματα εξακολουθούν να μην έχουν απαντηθεί. Στο άρθρο εξετάζονται τα μέχρι σήμερα επιστημονικά δεδομένα σχετικά με τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα (Ultra-Processed Foods – UPFs), οι αδυναμίες της ταξινόμησής τους, ο ρόλος των πρόσθετων συστατικών και οι επιπτώσεις που μπορεί να έχουν οι διαθέσιμες γνώσεις στη διαμόρφωση διατροφικών οδηγιών και πολιτικών δημόσιας υγείας.
Τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα είναι βιομηχανικά προϊόντα που παρασκευάζονται με τη χρήση πολλών συστατικών και προσθέτων, ενώ περιέχουν ελάχιστες ή καθόλου ολόκληρες πρώτες ύλες. Πρόκειται κυρίως για έτοιμα ή σχεδόν έτοιμα προς κατανάλωση προϊόντα, όπως αναψυκτικά, συσκευασμένα σνακ, μπισκότα, γλυκά, έτοιμα γεύματα, αλλαντικά, δημητριακά πρωινού, επεξεργασμένα αρτοσκευάσματα και άλλα προϊόντα που έχουν σχεδιαστεί ώστε να είναι εύκολα στη χρήση και να διατηρούνται για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Οι περισσότερες επιδημιολογικές μελέτες έχουν δείξει ότι η υψηλή κατανάλωση αυτών των τροφίμων σχετίζεται με μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων, σακχαρώδους διαβήτη τύπου 2, παχυσαρκίας και ορισμένων μορφών καρκίνου. Παρ’ όλα αυτά, ο πρόεδρος του ΕΦΕΤ, επισημαίνει ότι οι περισσότερες από αυτές τις μελέτες είναι παρατηρησιακές. Αυτό σημαίνει ότι μπορούν να καταγράψουν συσχετίσεις, όχι όμως να αποδείξουν ότι τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα αποτελούν από μόνα τους την αιτία των προβλημάτων υγείας. Άτομα που καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες τέτοιων προϊόντων, συχνά έχουν και άλλες συνήθειες που επηρεάζουν την υγεία τους, όπως χαμηλότερη φυσική δραστηριότητα, κάπνισμα ή μικρότερη κατανάλωση φρούτων και λαχανικών.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στη γνωστή κλινική μελέτη του Kevin Hall και των συνεργατών του, στην οποία συμμετέχοντες κατανάλωσαν για δύο εβδομάδες είτε διατροφή βασισμένη κυρίως σε υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα είτε διατροφή με ελάχιστα επεξεργασμένες τροφές. Παρότι οι δύο δίαιτες είχαν σχεδιαστεί ώστε να περιέχουν παρόμοιες ποσότητες θερμίδων, λιπαρών, υδατανθράκων, πρωτεϊνών, σακχάρων, αλατιού και φυτικών ινών, όσοι ακολούθησαν τη διατροφή με υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα κατανάλωσαν κατά μέσο όρο περίπου 500 επιπλέον θερμίδες την ημέρα και παρουσίασαν αύξηση του σωματικού βάρους. Σύμφωνα με το άρθρο, το εύρημα αυτό δείχνει ότι χαρακτηριστικά όπως η υψηλή γευστικότητα, η υφή και η ενεργειακή πυκνότητα των τροφίμων μπορεί να οδηγούν ευκολότερα στην υπερκατανάλωση.
Ένα από τα βασικά σημεία της επιστημονικής συζήτησης αφορά τα πρόσθετα τροφίμων. Ο σχολιασμός αναφέρει ότι ουσίες όπως τα ενισχυτικά γεύσης, τα γλυκαντικά, οι αρωματικές ύλες, οι γαλακτωματοποιητές και οι σταθεροποιητές συμβάλλουν στη βελτίωση της γεύσης και της υφής των τροφίμων, όμως τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα δεν τεκμηριώνουν ότι προκαλούν από μόνα τους εθισμό. Η αυξημένη κατανάλωση φαίνεται να οφείλεται στον συνδυασμό των προσθέτων με τη συνολική σύνθεση και τα χαρακτηριστικά του τροφίμου.
Το άρθρο αναφέρεται και στη γαλλική μελέτη NutriNet-Santé, η οποία έχει εντοπίσει συσχετίσεις μεταξύ ορισμένων συντηρητικών και χρωστικών τροφίμων με αυξημένο κίνδυνο υπέρτασης, καρδιαγγειακών νοσημάτων και διαβήτη τύπου 2. Ωστόσο, επισημαίνεται ότι και αυτές οι μελέτες καταγράφουν συσχετίσεις και δεν αποδεικνύουν σχέση αιτίας και αποτελέσματος.
Ένα ακόμη θέμα που εξετάζεται είναι η ταξινόμηση NOVA, η οποία χρησιμοποιείται διεθνώς για την κατηγοριοποίηση των τροφίμων ανάλογα με τον βαθμό επεξεργασίας τους. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η συγκεκριμένη ταξινόμηση παρουσιάζει περιορισμούς, καθώς στην ίδια κατηγορία εντάσσονται προϊόντα με πολύ διαφορετική διατροφική αξία. Για παράδειγμα, εμπλουτισμένα φυτικά ροφήματα, δημητριακά με β-γλυκάνες, βρεφικά γάλατα και άλλα τρόφιμα που διαθέτουν εγκεκριμένους διατροφικούς ή υγειοπροστατευτικούς ισχυρισμούς κατατάσσονται επίσης ως υπερεπεξεργασμένα. Παράλληλα, έρευνες έχουν δείξει ότι διαφορετικοί ειδικοί συχνά κατατάσσουν το ίδιο τρόφιμο σε διαφορετικές κατηγορίες του συστήματος NOVA.
Ο σχολιασμός παρουσιάζει επίσης στοιχεία για την κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων σε διάφορες χώρες. Στις Ηνωμένες Πολιτείες τα προϊόντα αυτά παρέχουν περίπου το 55% της ημερήσιας ενεργειακής πρόσληψης στους ενήλικες και το 65% στα παιδιά, ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο τα αντίστοιχα ποσοστά κυμαίνονται από 51% έως 68%. Στην Ιταλία το ποσοστό είναι περίπου 23%, στη Γαλλία 31%, ενώ στην Ελλάδα, σύμφωνα με την Ελληνική Εθνική Μελέτη Διατροφής και Υγείας, τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα αντιστοιχούν περίπου στο 40% της ημερήσιας ενεργειακής πρόσληψης παιδιών και εφήβων. Στους ενήλικες το ποσοστό φαίνεται να είναι χαμηλότερο.
Ο καθηγητής Αντώνης Ζαμπέλας, υποστηρίζει ότι οι παρεμβάσεις δημόσιας υγείας δεν θα πρέπει να επικεντρώνονται αποκλειστικά στην κατηγορία των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων. Προτείνει μέτρα όπως η σταδιακή μείωση του αλατιού, της ζάχαρης και των κορεσμένων λιπαρών στα τρόφιμα, η σαφής διατροφική επισήμανση στις συσκευασίες, οι περιορισμοί στη διαφήμιση προϊόντων με χαμηλή διατροφική αξία, η εφαρμογή διατροφικών προτύπων στα σχολικά κυλικεία και η ενίσχυση της διατροφικής εκπαίδευσης. Συνοψίζοντας τα διαθέσιμα στοιχεία, ο σχολιασμός καταλήγει ότι τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα αποτελούν μια ιδιαίτερα ετερογενή κατηγορία προϊόντων και ότι η συνολική ποιότητα της διατροφής, η ενεργειακή πρόσληψη και η περιεκτικότητα σε ζάχαρη, κορεσμένα λιπαρά και αλάτι εξακολουθούν να αποτελούν βασικούς παράγοντες για την πρόληψη των χρόνιων νοσημάτων.
Σύνδεσμος για την επιστημονική δημοσίευση https://www.mdpi.com/2072-6643/18/13/2118
Αναφορά: Ζαμπέλας Α. Διαμάχη για τα Υπερεπεξεργασμένα Τρόφιμα: Μύθοι, Πραγματικότητες και Πολιτικές Επιπτώσεις. Nutrients . 2026; 18(13):2118. https://doi.org/10.3390/nu18132118
