Νέα ευρωπαϊκή σύσταση για το λούπινο μετά τις ανησυχίες για τοξικά αλκαλοειδή και περιστατικά δηλητηρίασης
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε σύσταση προς τα κράτη-μέλη (ΕΕ) 2026/1241, για την εντατικοποίηση της παρακολούθησης των αλκαλοειδών κινολιζιδίνης στα λούπινα και στα τρόφιμα που προέρχονται από αυτά, ζητώντας παράλληλα τη συλλογή περισσότερων στοιχείων για τους πιθανούς κινδύνους που συνδέονται με την παρουσία των συγκεκριμένων φυσικών τοξικών ουσιών στην τροφική αλυσίδα. Η Επιτροπή καλεί τα κράτη-μέλη, σε συνεργασία με τις επιχειρήσεις τροφίμων, να ενισχύσουν τους ελέγχους και τη συλλογή δεδομένων για ουσίες που υπάρχουν φυσικά στους σπόρους λούπινου και έχουν συνδεθεί με περιστατικά οξείας τοξικότητας στον άνθρωπο.
Η σύσταση βασίζεται στην επιστημονική γνώμη της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA), σύμφωνα με την οποία τα διαθέσιμα στοιχεία για την παρουσία των αλκαλοειδών κινολιζιδίνης στα τρόφιμα και τα επίπεδα κατανάλωσης παραμένουν περιορισμένα, με αποτέλεσμα να μην είναι δυνατός ο πλήρης χαρακτηρισμός του κινδύνου για τη δημόσια υγεία. Η EFSA είχε επισημάνει ήδη από το 2019 ότι ορισμένοι καταναλωτές ενδέχεται να εκτίθενται σε επίπεδα που προκαλούν ανησυχία και είχε ζητήσει τη συγκέντρωση περισσότερων δεδομένων.
Το λούπινο, γνωστό κυρίως ως εναλλακτική πηγή φυτικής πρωτεΐνης, χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο σε αλεύρια, αρτοσκευάσματα, ροφήματα, σνακ, υποκατάστατα γάλακτος και κρέατος, καθώς και σε προϊόντα όπως ο καφές από λούπινο. Στην Ελλάδα αποτελεί παραδοσιακό τρόφιμο και καλλιεργείται σε διάφορες περιοχές της χώρας, ενώ είναι γνωστό και με τις ονομασίες λουπινάρι, λουμπινάρια, λυμπινόν και πικροκουκιά. Σύμφωνα με το Γερμανικό Ομοσπονδιακό Ινστιτούτο Αξιολόγησης Κινδύνων (BfR), οι σπόροι λούπινου περιέχουν αλκαλοειδή κινολιζιδίνης (QA), φυσικές ουσίες που λειτουργούν ως μηχανισμός άμυνας του φυτού. Τα λεγόμενα «γλυκά» λούπινα περιέχουν χαμηλότερες συγκεντρώσεις, ενώ τα «πικρά» λούπινα εμφανίζουν σημαντικά υψηλότερα επίπεδα.
Η κατανάλωση προϊόντων με υψηλή περιεκτικότητα σε αλκαλοειδή κινολιζιδίνης έχει συνδεθεί με περιστατικά οξείας δηλητηρίασης. Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν διαστολή των κορών, ζάλη, ναυτία, ξηροστομία, κοιλιακό άλγος, έμετο, διάρροια και καρδιακές διαταραχές. Οι περισσότερες καταγεγραμμένες περιπτώσεις χαρακτηρίζονται ως ήπιες έως μέτριες, ωστόσο οι ειδικοί εκτιμούν ότι αρκετά περιστατικά δεν αναφέρονται στις υγειονομικές αρχές. Οι υψηλότερες συγκεντρώσεις αλκαλοειδών έχουν καταγραφεί σε προϊόντα που περιέχουν μεγάλο ποσοστό σπόρων λούπινου, όπως λουπινάλευρα, σπασμένοι σπόροι και υποκατάστατα καφέ. Αντίθετα, τα επεξεργασμένα τρόφιμα στα οποία το λούπινο χρησιμοποιείται σε μικρότερες αναλογίες εμφανίζουν συνήθως αισθητά χαμηλότερα επίπεδα.
Η EFSA έχει ορίσει ως σημείο αναφοράς για την οξεία έκθεση τη χαμηλότερη αποτελεσματική εφάπαξ δόση των 0,16 mg σπαρτεΐνης ανά κιλό σωματικού βάρους. Ωστόσο, η έλλειψη επαρκών στοιχείων δεν επιτρέπει προς το παρόν την αξιολόγηση των κινδύνων από μακροχρόνια έκθεση. Η νέα σύσταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προβλέπει την παρακολούθηση των αλκαλοειδών κινολιζιδίνης σε ένα ευρύ φάσμα προϊόντων, μεταξύ των οποίων ξηροί σπόροι λούπινου, λουπινάλευρα, κονσερβοποιημένα λούπινα, ψωμί και αρτοσκευάσματα που περιέχουν λούπινο, υποκατάστατα αυγών, γάλακτος και κρέατος με βάση το λούπινο, καθώς και σκόνες πρωτεΐνης που χρησιμοποιούνται σε μιλκσέικ και smoothies. Παράλληλα, ζητείται η διερεύνηση των παραγόντων που επηρεάζουν τα επίπεδα των ουσιών αυτών και η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των μεθόδων επεξεργασίας που εφαρμόζονται για τη μείωσή τους.
Πέρα από την τοξικότητα, το λούπινο αποτελεί και αναγνωρισμένο αλλεργιογόνο. Οι πρωτεΐνες του παρουσιάζουν ανθεκτικότητα στη θερμική επεξεργασία και μπορούν να προκαλέσουν αλλεργικές αντιδράσεις τόσο μέσω διασταυρούμενης ευαισθητοποίησης όσο και ως πρωτογενές αλλεργιογόνο. Μελέτες δείχνουν ότι περίπου ένας στους πέντε αλλεργικούς στο αράπικο φιστίκι εμφανίζει επίσης αντίδραση στο λούπινο. Οι αντιδράσεις κυμαίνονται από κνίδωση και γαστρεντερικά συμπτώματα έως σοβαρά επεισόδια αναφυλαξίας. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία υποχρεώνει ήδη τις επιχειρήσεις τροφίμων να αναγράφουν στην επισήμανση την παρουσία «Λούπινου και προϊόντων του» τόσο στα συσκευασμένα όσο και στα μη συσκευασμένα τρόφιμα.
Οι συγκεντρώσεις των αλκαλοειδών κινολιζιδίνης επηρεάζονται από το είδος του λούπινου, την ποικιλία, τις εδαφικές συνθήκες και τους κλιματικούς παράγοντες. Οι σπόροι αποτελούν το τμήμα του φυτού με τη μεγαλύτερη συγκέντρωση των συγκεκριμένων ουσιών. Για τη μείωση των επιπέδων τους εφαρμόζονται διαδικασίες αποπίκρανσης, όπως εμποτισμός, έκπλυση, βρασμός, θερμική επεξεργασία και ζύμωση. Ωστόσο, η οικιακή επεξεργασία δεν μπορεί να εγγυηθεί ασφαλή υπολείμματα, ενώ αρκετά περιστατικά δηλητηρίασης έχουν συνδεθεί με ανεπαρκή αποπίκρανση πικρών σπόρων λούπινου. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζητεί από τα κράτη-μέλη να υποβάλλουν κάθε χρόνο στοιχεία για τα επίπεδα των αλκαλοειδών κινολιζιδίνης στα λούπινα και τα παράγωγά τους, ώστε να δημιουργηθεί μια πληρέστερη βάση δεδομένων που θα επιτρέψει μελλοντικά την αξιολόγηση της ανάγκης λήψης πρόσθετων μέτρων διαχείρισης κινδύνου.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
- Κατασχέθηκαν 17.000 μπουκάλια εμφιαλωμένου νερού λίγο πριν διατεθούν στην αγορά
- Συναγερμός στην ΕΕ για θαλασσινά ελληνικής προέλευσης – Ανιχνεύθηκε δυνητικά παθογόνο Vibrio parahaemolyticus
- Επιστρέφει το best seller σεμινάριο Food Safety Culture Advanced Training Course μετά το έντονο ενδιαφέρον των επαγγελματιών του κλάδου
- Ελλάδα: Θωρακίστε την επιχείρησή σας από κακόβουλες ενέργειες – Διαδικτυακό σεμινάριο Food Defence από TÜV NORD Hellas και cibum
