Νέα δεδομένα για τους νευροτοξικούς κινδύνους των φυτοφαρμάκων. Τι δείχνουν οι τελευταίες μελέτες
Η εκτεταμένη χρήση φυτοφαρμάκων αποτελεί θεμέλιο της σύγχρονης γεωργίας, συμβάλλοντας στην προστασία των καλλιεργειών από επιβλαβείς οργανισμούς. Ωστόσο, πληθαίνουν οι επιστημονικές ενδείξεις που συνδέουν αυτά τα χημικά με σοβαρές βλάβες στο νευρικό σύστημα. Σύμφωνα με νέα ανασκόπηση, από επιστήμονες Ρομανικών και Ιταλικών Πανεπιστημίων, που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Xenobiotics, η συνεχής έκθεση –ακόμα και σε χαμηλές δόσεις– φαίνεται να σχετίζεται με νευροεκφυλιστικές ασθένειες, όπως το Αλτσχάιμερ και το Πάρκινσον, αλλά και με νευροαναπτυξιακές διαταραχές σε παιδιά. Η πρόοδος της επιστήμης αποκαλύπτει πλέον νέους μηχανισμούς, όπως η αλληλεπίδραση με τον άξονα εντέρου–εγκεφάλου, η νευροφλεγμονή και οι επιγενετικές αλλαγές, που ενισχύουν την κατανόηση της νευροτοξικότητας των φυτοφαρμάκων.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Ποια τρόφιμα είναι πιο μολυσμένα με καρκινογόνες αφλατοξίνες – Δεδομένα 14 ετών από το Ευρωπαϊκό RASFF
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | LIDL: Βρέθηκαν περιττώματα τρωκτικών σε προϊόν ιδιωτικής ετικέτας της αλυσίδας στα Χανιά – Αηδιαστικές φωτογραφίες
Τα στοιχεία από το ευρωπαϊκό σύστημα προειδοποιήσεων για τρόφιμα και ζωοτροφές (RASFF) δείχνουν ότι αρκετά τρόφιμα φέρουν υπολείμματα φυτοφαρμάκων με γνωστές νευροτοξικές ιδιότητες. Αν και τα επίπεδα στα τρόφιμα θεωρούνται χαμηλότερα σε σχέση με την άμεση επαγγελματική έκθεση αγροτών, η μακροχρόνια και επίμονη κατανάλωση προκαλεί εύλογες ανησυχίες για την υγεία του γενικού πληθυσμού. Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο περίπλοκο, καθώς πολλές φορές δεν αξιολογείται η πλήρης φόρμουλα του φυτοφαρμάκου –που περιλαμβάνει προσθετικά και ενισχυτικά ουσίες– αλλά μόνο το ενεργό συστατικό, γεγονός που μπορεί να υποτιμά τους πραγματικούς κινδύνους.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Τι κρύβεται πίσω από τις 200 δηλητηριάσεις από συσκευασμένη σαλάτα σε Ελλάδα και Ευρώπη – Αποκαλύψεις επιστημονικής έρευνας
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Προσοχή, γονείς! Ανακαλούνται δημοφιλή παιδικά σκεύη που πωλούνται και στην Ελλάδα λόγω υπερβολικής παρουσίας μολύβδου
Οι αγρότες εκτίθενται περισσότερο κατά την ανάμειξη, εφαρμογή και καθαρισμό του εξοπλισμού, κυρίως μέσω του δέρματος και του αναπνευστικού. Ωστόσο, οι πιο ευάλωτες ομάδες είναι τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι, οι έγκυες και τα άτομα με προϋπάρχοντα προβλήματα υγείας, καθώς ο οργανισμός τους είναι λιγότερο ικανός να αποβάλει τις τοξικές ουσίες. Σημαντικό επίσης είναι το ζήτημα των «κοκτέιλ» φυτοφαρμάκων: η ταυτόχρονη χρήση πολλών ουσιών μπορεί να προκαλέσει αθροιστικά και απρόβλεπτα αποτελέσματα στον εγκέφαλο, ακόμη και όταν οι συγκεντρώσεις κάθε ουσίας ξεχωριστά είναι κάτω από τα ρυθμιστικά όρια.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Υπολείμματα φυτοφαρμάκου πάνω από τα όρια σε κόκκινες πιπεριές – Δείτε την εταιρεία παραγωγής
Η βιβλιογραφία δείχνει σαφή συσχέτιση ανάμεσα σε χρόνια έκθεση σε φυτοφάρμακα και την εμφάνιση νευροεκφυλιστικών νόσων. Πειραματικές μελέτες έχουν δείξει ότι ουσίες όπως τα οργανοφωσφορικά και τα καρβαμιδικά εντομοκτόνα προκαλούν βλάβες στα μιτοχόνδρια και οξειδωτικό στρες, δύο μηχανισμούς που συνδέονται με τον εκφυλισμό νευρικών κυττάρων. Σε περιπτώσεις δηλητηρίασης, ακόμη και η άμεση ιατρική παρέμβαση με αντίδοτα δεν αρκεί για να προλάβει τη μακροχρόνια εγκεφαλική βλάβη. Αυτή η πραγματικότητα καθιστά σαφές ότι η πρόληψη είναι το πιο αποτελεσματικό μέτρο.
Εξίσου ανησυχητικά είναι τα στοιχεία που αφορούν τη νευροαναπτυξιακή τοξικότητα. Η έκθεση κατά την εγκυμοσύνη ή τα πρώτα χρόνια ζωής φαίνεται να αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης αυτισμού (ASD), διαταραχής ελλειμματικής προσοχής-υπερκινητικότητας (ADHD), μαθησιακών δυσκολιών και χαμηλότερων δεικτών νοημοσύνης στα παιδιά. Σημαντικές μελέτες από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη έχουν δείξει ότι η προγεννητική ή πρώιμη μεταγεννητική έκθεση σε εντομοκτόνα όπως τα πυρεθροειδή και οι νεονικοτινοειδείς ενώσεις μπορεί να οδηγήσει σε μόνιμες βλάβες στη γνωστική λειτουργία. Ο ανώριμος αιματοεγκεφαλικός φραγμός στα έμβρυα και στα βρέφη τα καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτα σε τέτοιες τοξίνες.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της τελευταίας τριετίας, από το RASFF σχεδόν 60% των σχετικών ειδοποιήσεων αφορούσαν φρούτα και λαχανικά, ακολουθούμενα από μπαχαρικά και βότανα. Αυτό δείχνει ότι οι καταναλωτές εκτίθενται καθημερινά σε ένα φάσμα φυτοφαρμάκων μέσω της διατροφής τους, ακόμη και όταν δεν είναι άμεσα ορατό. Η συμμόρφωση με τις καλές γεωργικές πρακτικές θα μπορούσε να μειώσει δραστικά αυτό το φορτίο, αλλά η πραγματικότητα αποκαλύπτει κενά τόσο στην εφαρμογή όσο και στον έλεγχο.
Η επιστήμη προσπαθεί να αναδείξει και πιο «αθόρυβους» μηχανισμούς βλάβης. Νεότερες έρευνες εξετάζουν τον ρόλο της αλληλεπίδρασης εντέρου–εγκεφάλου και των μικροβιωμάτων, δείχνοντας ότι τα φυτοφάρμακα μπορούν να αλλοιώσουν την ισορροπία του εντερικού μικροβιώματος και να πυροδοτήσουν νευροφλεγμονώδεις διαδικασίες. Επιπλέον, τα ευρήματα στον τομέα της επιγενετικής καταδεικνύουν ότι η έκθεση μπορεί να αφήσει «αποτύπωμα» στο DNA, μεταβάλλοντας την έκφραση γονιδίων που σχετίζονται με τη λειτουργία του εγκεφάλου και αυξάνοντας τον κίνδυνο νόσων σε βάθος χρόνου.
Το ζήτημα έχει έντονη γεωγραφική διάσταση. Σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, όπου η χρήση φυτοφαρμάκων είναι πιο ανεξέλεγκτη και η πρόσβαση σε μέτρα προστασίας περιορισμένη, οι δηλητηριάσεις καταγράφονται σε μαζική κλίμακα. Όμως και στην Ευρώπη ή τις ΗΠΑ, όπου ισχύουν αυστηρότερα όρια, τα δεδομένα δείχνουν ότι η χρόνια χαμηλή έκθεση δεν είναι αμελητέα. Η ύπαρξη μεγάλων βάσεων δεδομένων και ανοιχτής πρόσβασης σε πληροφορίες θα μπορούσε να ενισχύσει τις δυνατότητες παρακολούθησης και έγκαιρης παρέμβασης.
Συνολικά, η εικόνα που προκύπτει είναι σαφής: η νευροτοξικότητα των φυτοφαρμάκων αποτελεί μία από τις πιο κρίσιμες, αλλά συχνά υποτιμημένες, διαστάσεις της διατροφικής ασφάλειας. Η προστασία της δημόσιας υγείας απαιτεί βελτίωση των κανονισμών, προώθηση λιγότερο τοξικών εναλλακτικών στη γεωργία, αλλά και ενίσχυση της ευαισθητοποίησης των καταναλωτών. Η μετάβαση σε πιο βιώσιμα συστήματα παραγωγής τροφίμων είναι μονόδρομος, εάν θέλουμε να περιορίσουμε τον κίνδυνο μακροχρόνιας εγκεφαλικής βλάβης στις μελλοντικές γενιές.
