Το φαγητό δεν είναι μόνο καύσιμο. Είναι ταυτότητα, μνήμη και συναίσθημα.
Μπορεί να σας είναι οικεία η αίσθηση. Έχετε φάει αρκετά και το σώμα σας σας λέει ότι είστε χορτάτοι, αλλά υπάρχει ακόμα λίγη τροφή στο πιάτο. Ίσως δύο πιρουνιές ζυμαρικά, μια μπουκιά κοτόπουλο ή το τελευταίο κομμάτι από ένα γλυκάκι. Παρά την αντίδραση του στομάχου σας, ο νους ψιθυρίζει: «Μην το αφήσεις να πάει χαμένο».
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Εντοπίστηκαν τοξικές ουσίες σε αλεύρι που πωλείται σε μεγάλη αλυσίδα – Σοβαρός κίνδυνος δηλητηρίασης
Αυτό το μικρό αίσθημα ενοχής, η ενοχή της «τελευταίας μπουκιάς», έχει εσωτερικευτεί τόσο βαθιά που οι περισσότεροι από εμάς δεν το αντιλαμβανόμαστε καν. Συνεχίζουμε, τρώμε την τελευταία μπουκιά και νιώθουμε ικανοποιημένοι, αλλά ταυτόχρονα λίγο ενοχλημένοι με τον εαυτό μας. Ωστόσο, δεν πρόκειται μόνο για θέληση ή ευγένεια. Η ανάγκη να καθαρίσουμε το πιάτο μας έχει βαθύτερες ρίζες στην ψυχολογία, την οικονομία και ακόμη και στην πολιτισμική ιστορία. Και όχι, δεν είναι μόνο «κακή» συνήθεια που μας κληροδότησαν οι γονείς μας.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Ανακαλούνται πίτες για σουβλάκια που πωλήθηκαν σε μεγάλο σούπερ μάρκετ – Κίνδυνος αλλοίωσης και μούχλας
Μια κοινή πηγή αυτής της συμπεριφοράς είναι το λεγόμενο «σύνδρομο των καθαρών πιάτων». Για δεκαετίες κατηγορούσαμε τους γονείς που επέμεναν να αδειάζουμε το πιάτο μας στο δείπνο. Ωστόσο, δεν ήταν απλώς θέμα ελέγχου. Οι γονείς αυτοί ήταν προϊόντα της εποχής τους. Οι μεταπολεμικές γενιές είχαν βιώσει έλλειψη τροφίμων και επισιτιστική ανασφάλεια, όπου η σπατάλη φαγητού θεωρούνταν σχεδόν ανήθικη. Η φράση «Τελείωσε το φαγητό σου, υπάρχουν παιδιά που πεθαίνουν από την πείνα» αντανακλούσε την πραγματική ανησυχία για τη σπατάλη και την επιβίωση και όχι την πρόθεση να μας ενοχοποιήσει.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Πώς θα καταλάβετε αν τα μανταρίνια στον πάγκο είναι πραγματικά φρέσκα
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Ευρωπαϊκό Δικαστήριο: «Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρανόμως επανενέκρινε την κυπερμεθρίνη»
Καθώς η αφθονία τροφίμων αυξήθηκε και οι μερίδες μεγάλωσαν, η ηθική σύνδεση της σπατάλης με την αχαριστία παρέμεινε. Από τα μέτρια πιάτα της δεκαετίας του 1950 περάσαμε στα τεράστια πιάτα των σημερινών εστιατορίων, όπου οι μερίδες συχνά ξεπερνούν δύο ή τρεις φορές τις ανάγκες ενός ατόμου. Το αποτέλεσμα είναι μια τέλεια σύγκρουση της αφθονίας με τη νοοτροπία: έχουμε περισσότερα από όσα χρειαζόμαστε, αλλά ο εγκέφαλός μας εξακολουθεί να ενεργεί σαν να υπάρχει έλλειψη.
Στην ψυχολογία παίζει ρόλο και η οικονομική λογική της «επένδυσης που χάθηκε». Πρόκειται για την αντίληψη ότι, αφού έχουμε επενδύσει χρήματα, χρόνο ή προσπάθεια σε κάτι, πρέπει να «αποσπάσουμε την αξία» του, ακόμη κι αν αυτό δεν μας ωφελεί πια. Αυτό εξηγεί γιατί τελειώνουμε κακές ταινίες, βαρετά βιβλία και τρώμε πέρα από τον κορεσμό μας. Η μπουκιά φαίνεται «χαμένη» αν την αφήσουμε, ακόμη κι αν η κατανάλωσή της μας αφήσει δυσάρεστα γεμάτους. Η ειρωνεία είναι ότι το να τρώμε παραπάνω δεν ανακτά τα χρήματα που δαπανήθηκαν, αλλά μόνο επιβαρύνει την ψυχολογία μας.
Το φαγητό δεν είναι μόνο καύσιμο. Είναι ταυτότητα, μνήμη και συναίσθημα. Πολλοί από εμάς μεγάλωσαν συνδέοντας το γεμάτο πιάτο με φροντίδα, άνεση και αγάπη. Η σπατάλη τροφής μπορεί να νιώθει σαν απόρριψη αυτών των συναισθημάτων. Επιπλέον, το να τελειώνουμε το φαγητό μπορεί να μας δίνει μια αίσθηση ελέγχου σε έναν κόσμο γεμάτο αβεβαιότητα.
Ο τρόπος να αντιμετωπίσουμε την ενοχή της «τελευταίας μπουκιάς» δεν είναι να νιώθουμε ενοχές για την κατανάλωση, αλλά να αρχίσουμε να παρατηρούμε γιατί το κάνουμε και να δημιουργήσουμε λίγο χώρο ανάμεσα στην παρόρμηση και τη δράση. Μερικές τεχνικές που προτείνονται περιλαμβάνουν τον επαναπροσδιορισμό της έννοιας της σπατάλης, τη σύντομη παύση πριν τελειώσει το γεύμα, τη μείωση των μερίδων ή τη χρήση μικρότερων πιάτων και την προσέγγιση με κατανόηση προς τον εαυτό αντί για ηθικό έλεγχο. Το mindful eating δεν αφορά περιορισμό αλλά επανασύνδεση με το σώμα και τις ανάγκες του.
Υπάρχουν και άνθρωποι με την αντίθετη συνήθεια, που δεν μπορούν να τελειώσουν το πιάτο τους και αφήνουν πάντα μια τελευταία μπουκιά. Αυτό μπορεί να είναι μια μορφή μικρής αντίστασης στο «καθαρό πιάτο», μια ένδειξη αυτοελέγχου ή ακόμη και κοινωνικής ευγένειας. Όπως και με την ενοχή της τελευταίας μπουκιάς, αξίζει να αναρωτηθούμε ποια ιστορία λέμε στον εαυτό μας για το φαγητό και τον έλεγχο που ασκούμε.
Στο τέλος, είτε αδειάζουμε το πιάτο μας είτε αφήνουμε την τελευταία μπουκιά, το ζητούμενο είναι αν τρώμε με επίγνωση ή σε αυτόματο πιλότο. Η ενοχή της «τελευταίας μπουκιάς» δεν αφορά τη μητέρα μας, την κουλτούρα ή τον εγκέφαλό μας· είναι αποτέλεσμα εθισμού και συνήθειας. Η αφθονία του σήμερα έχει αλλάξει τα δεδομένα, αλλά οι ενστικτώδεις συμπεριφορές μας δεν έχουν προλάβει να προσαρμοστούν. Το να σπάσουμε αυτήν την ενοχή δεν σημαίνει αλλαγή της όρεξης, αλλά αλλαγή της ιστορίας που λέμε στον εαυτό μας, από την υποχρέωση στην επιλογή.
