© Cibum. Απαγορεύεται αυστηρά κάθε αντιγραφή, αναπαραγωγή, αναδημοσίευση ή χρήση, ολική ή μερική. Κάθε παράβαση συνιστά προσβολή πνευματικής ιδιοκτησίας και επισύρει τις προβλεπόμενες από τον νόμο κυρώσεις.
Ένας χημικός κίνδυνος που μέχρι πρόσφατα βρισκόταν σχετικά χαμηλά στην ατζέντα της ασφάλειας τροφίμων αρχίζει να απασχολεί σοβαρά τις ευρωπαϊκές αρχές. Πρόκειται για το τριφθοροξικό οξύ (Trifluoroacetic Acid – TFA), μια εξαιρετικά ανθεκτική και κινητική ουσία που μπορεί να καταλήξει στο νερό, στο έδαφος, στις καλλιέργειες και τελικά στην ανθρώπινη διατροφή.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Θανάσιμα αγγούρια: Ανάκληση-μαμούθ σχεδόν 34 τόνων μετά την επιδημία Salmonella με 69 κρούσματα και έναν θάνατο
Οι πιθανές επιπτώσεις του TFA στην ανθρώπινη υγεία βρίσκονται ακόμη υπό επιστημονική αξιολόγηση και τα διαθέσιμα δεδομένα δεν επιτρέπουν να αποδοθούν με βεβαιότητα συγκεκριμένες ασθένειες στον άνθρωπο από τη συνήθη διατροφική έκθεση. Ωστόσο, η EFSA έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στις επιδράσεις στον θυρεοειδή που παρατηρήθηκαν σε μελέτες σε πειραματόζωα. Ειδικότερα, καταγράφηκαν μεταβολές στα επίπεδα των θυρεοειδικών ορμονών, οι οποίες αποτέλεσαν κρίσιμο τοξικολογικό σημείο για τον καθορισμό της νέας, χαμηλότερης αποδεκτής ημερήσιας πρόσληψης.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Sushi και sashimi: Συναγερμός για παράσιτο που μπορεί να προκαλέσει σοβαρές βλάβες σε ήπαρ και χοληφόρους
Σε υψηλότερα επίπεδα έκθεσης έχουν επίσης παρατηρηθεί σε πειραματικές μελέτες επιδράσεις στο ήπαρ και αναπτυξιακή τοξικότητα. Παράλληλα, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά κενά γνώσης για τις μακροχρόνιες επιπτώσεις του TFA. Με τα σημερινά δεδομένα, η ανίχνευση TFA σε ένα τρόφιμο δεν σημαίνει από μόνη της ότι το τρόφιμο είναι επικίνδυνο. Ο πραγματικός κίνδυνος εξαρτάται από τη συγκέντρωση, τη συνολική πρόσληψη από διαφορετικές πηγές και τη διάρκεια της έκθεσης.
Το θέμα επανήλθε δυναμικά στο προσκήνιο στις 11 Σεπτεμβρίου, όταν το ανεξάρτητο Γραφείο Αξιολόγησης Κινδύνων και Έρευνας (BuRO) της ολλανδικής Αρχής Ασφάλειας Τροφίμων και Καταναλωτικών Προϊόντων (NVWA) συνέστησε συστηματικότερη παρακολούθηση των επιπέδων TFA, μεταξύ άλλων και στα τρόφιμα.
Η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σημασία για τη βιομηχανία τροφίμων, καθώς το TFA δεν αποτελεί έναν κλασικό χημικό κίνδυνο που μπορεί εύκολα να ελεγχθεί σε ένα συγκεκριμένο στάδιο παραγωγής. Μπορεί να προκύψει από διαφορετικές πηγές και να μεταφερθεί μέσω του περιβάλλοντος στην πρωτογενή παραγωγή και από εκεί στην τροφική αλυσίδα.
Τι είναι το TFA;
Το TFA είναι ένα πολύ μικρό, εξαιρετικά σταθερό φθοριωμένο οργανικό οξύ. Μπορεί να σχηματιστεί κατά την αποδόμηση διαφόρων χημικών ενώσεων, μεταξύ των οποίων ορισμένες ουσίες της ευρύτερης οικογένειας των PFAS, αλλά και δραστικές ουσίες που χρησιμοποιούνται σε φυτοπροστατευτικά προϊόντα.
Το κρίσιμο χαρακτηριστικό του είναι η πολύ μεγάλη περιβαλλοντική του ανθεκτικότητα και κινητικότητα. Μπορεί να μεταφέρεται μέσω του νερού, να εισέρχεται στο έδαφος με τη βροχή ή την άρδευση και στη συνέχεια να προσλαμβάνεται από τα φυτά.
Σύμφωνα με το γερμανικό Ομοσπονδιακό Ινστιτούτο Αξιολόγησης Κινδύνων (BfR), TFA έχει αναφερθεί σε διάφορες κατηγορίες τροφίμων, όπως φρούτα, λαχανικά, κρασί και προϊόντα δημητριακών, καθώς και στο πόσιμο νερό. Παράλληλα, οι διαθέσιμες πληροφορίες δεν θεωρούνται ακόμη επαρκείς ώστε να υπάρχει ολοκληρωμένη εικόνα της πραγματικής διατροφικής έκθεσης του πληθυσμού. Σε μελέτη 104 δειγμάτων μπύρας από 23 χώρες, το TFA ανιχνεύθηκε σε συγκεντρώσεις έως 51 μg/L, με διάμεση τιμή 6,1 μg/L, ενώ έχει επίσης αναφερθεί η παρουσία του σε τσάι και αφεψήματα.
Επίσης έγινε και ανάλυση κρασιών στη Γερμανία, στην οποία οι ερευνητές παρακολούθησαν την εξέλιξη των συγκεντρώσεων TFA σε βάθος 78 ετών. Στα κρασιά πριν από το 1970 δεν καταγράφηκαν μετρήσιμες συγκεντρώσεις, ενώ από το 2010 και μετά παρατηρήθηκε απότομη αύξηση, με τιμές που έφτασαν έως τα 260 μg/L σε δείγματα από το Baden. Η εικόνα αυτή συμπληρώνεται από τα στοιχεία ελέγχων της ολλανδικής NVWA: κατά την περίοδο 2010–2025, η συχνότητα με την οποία εντοπίζονταν σε καλλιέργειες τροφίμων φυτοφάρμακα που περιέχουν ομάδα PFAS περίπου πενταπλασιάστηκε.
Οι ανησυχίες για την παρουσία TFA στην τροφική αλυσίδα είχαν ενισχυθεί ήδη από τα τέλη του 2025. Μελέτη της PAN Europe, εξέτασε 66 συμβατικά προϊόντα δημητριακών από 16 ευρωπαϊκές χώρες – μεταξύ αυτών ψωμί, αλεύρι, ζυμαρικά, δημητριακά πρωινού, κρουασάν και μπισκότα – και ανέφερε ανίχνευση TFA στο 81,8% των δειγμάτων (54 από τα 66). Η μέση συγκέντρωση ήταν 78,9 μg/kg, ενώ η υψηλότερη τιμή, 360 μg/kg, καταγράφηκε σε δημητριακά πρωινού που αγοράστηκαν στην Ιρλανδία.
Ιδιαίτερα υψηλές τιμές αναφέρθηκαν επίσης σε ψωμί ολικής άλεσης από το Βέλγιο (340 μg/kg), αλεύρι σίτου από τη Γερμανία (310 μg/kg) και γαλλική μπαγκέτα (210 μg/kg), ενώ σε ελληνικά παξιμάδια με ελαιόλαδο μετρήθηκαν 17 μg/kg. Σύμφωνα με την PAN Europe, τα προϊόντα σίτου εμφάνισαν υψηλότερες συγκεντρώσεις σε σχέση με άλλα προϊόντα δημητριακών, εύρημα που ενισχύει το ερώτημα κατά πόσο η διατροφή, πέρα από το πόσιμο νερό, αποτελεί σημαντική οδό ανθρώπινης έκθεσης στο TFA. Τα αποτελέσματα αυτά αποκτούν σήμερα πρόσθετη σημασία, καθώς η ολλανδική BuRO επισημαίνει ότι εξακολουθούν να λείπουν επαρκή δεδομένα για τη συνολική πρόσληψη TFA μέσω τροφίμων και νερού.
Η EFSA κατέβασε το όριο ασφαλούς έκθεσης
Η σημαντικότερη εξέλιξη ήρθε τον Ιούλιο του 2026. Η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) επανεξέτασε τα διαθέσιμα τοξικολογικά δεδομένα και μείωσε σημαντικά την αποδεκτή ημερήσια πρόσληψη (ADI) του TFA. Η νέα ADI καθορίστηκε στα 0,014 mg ανά κιλό σωματικού βάρους την ημέρα, έναντι 0,05 mg/kg σωματικού βάρους που ίσχυε προηγουμένως. Πρόκειται δηλαδή για μείωση περίπου κατά έναν παράγοντα 3,5. Παράλληλα, η EFSA καθόρισε για πρώτη φορά οξεία δόση αναφοράς (ARfD) στα 0,07 mg/kg σωματικού βάρους.
Η νέα αξιολόγηση βασίστηκε μεταξύ άλλων σε μεταβολές των θυρεοειδικών ορμονών που παρατηρήθηκαν σε μελέτες σε πειραματόζωα. Η EFSA έλαβε επίσης υπόψη τις υπάρχουσες αβεβαιότητες, όπως την απουσία ολοκληρωμένης μακροχρόνιας μελέτης τοξικότητας και καρκινογένεσης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η παρουσία TFA σε ένα τρόφιμο ισοδυναμεί αυτομάτως με άμεσο κίνδυνο για τον καταναλωτή. Σημαίνει όμως ότι η ποσότητα που θεωρείται αποδεκτή για μακροχρόνια έκθεση είναι πλέον αισθητά χαμηλότερη.
Γιατί ανησυχεί η Ολλανδία
Τα τελευταία χρόνια το TFA ανιχνεύεται σε αυξανόμενες συγκεντρώσεις στα ολλανδικά υπόγεια ύδατα, σε ορισμένες περιπτώσεις πάνω από την ενδεικτική τιμή των 2,2 μg/L που έχει προσδιορίσει το ολλανδικό RIVM για το πόσιμο νερό. Παράλληλα, διεθνείς μελέτες έχουν εντοπίσει TFA σε υπόγεια νερά, εμφιαλωμένο νερό πηγής, μπίρα, κρασί και άλλα τρόφιμα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύνδεση με τη γεωργία. Σύμφωνα με την ολλανδική αξιολόγηση, οι συγκεντρώσεις TFA στα υπόγεια ύδατα είναι σημαντικά υψηλότερες σε περιοχές γεωργικής γης σε σύγκριση με περιοχές άλλων χρήσεων όπου δεν χρησιμοποιούνται φυτοπροστατευτικά προϊόντα που περιέχουν PFAS.
Ένας νέος πονοκέφαλος για την ασφάλεια τροφίμων
Το TFA δείχνει πόσο αλλάζει η έννοια της ασφάλειας τροφίμων. Για δεκαετίες, μεγάλο μέρος των συστημάτων HACCP επικεντρωνόταν σε σχετικά αναγνωρίσιμους κινδύνους: Salmonella, Listeria, αλλεργιογόνα, μυκοτοξίνες, υπολείμματα φυτοφαρμάκων ή ξένα σώματα. Οι εξαιρετικά επίμονες περιβαλλοντικές ουσίες δημιουργούν διαφορετικό πρόβλημα. Η επιμόλυνση μπορεί να ξεκινήσει πολύ πριν η πρώτη ύλη φτάσει στην εγκατάσταση παραγωγής τροφίμων.
Για τις επιχειρήσεις αυτό σημαίνει ότι η αξιολόγηση προμηθευτών, η προέλευση των πρώτων υλών, η ποιότητα του νερού και η παρακολούθηση των αναδυόμενων χημικών κινδύνων αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία.
Το επόμενο κρίσιμο βήμα είναι η συλλογή περισσότερων πραγματικών δεδομένων παρουσίας TFA στα τρόφιμα. Η ίδια η NVWA ζητά ενισχυμένη παρακολούθηση, καθώς υπάρχουν ακόμη σημαντικά κενά γνώσης.
Το TFA, επομένως, δεν αποτελεί λόγο πανικού ούτε απόδειξη ότι συγκεκριμένα τρόφιμα είναι σήμερα «επικίνδυνα». Αποτελεί όμως ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αναδυόμενου χημικού κινδύνου που οι επιχειρήσεις τροφίμων και οι αρμόδιες αρχές δεν μπορούν πλέον να αγνοούν. Και το βασικό ερώτημα για τα επόμενα χρόνια, πόσο TFA καταλήγει πραγματικά στο πιάτο του καταναλωτή, από ποιες πηγές και τι μπορεί να γίνει για να προληφθεί ο κίνδυνος.
Πηγές
- https://english.nvwa.nl/documents/organisation/buro/publications/buro-advisory-note-on-tfa-in-environment-and-food
- https://www.efsa.europa.eu/en/news/efsa-lowers-safe-level-exposure-tfa
- https://www.bfr.bund.de/en/service/frequently-asked-questions/topic/trifluoroacetic-acid-tfa-in-food-what-are-the-health-risks/
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
