Όταν αγοράζουμε ένα μπουκάλι φυσικό μεταλλικό νερό, στην ετικέτα του βρίσκουμε μια σειρά από χημικά χαρακτηριστικά που συχνά περνούν απαρατήρητα. Ασβέστιο, μαγνήσιο, νάτριο, διττανθρακικά, θειικά άλατα και πολλά ακόμη στοιχεία περιγράφουν τη σύσταση του νερού. Ανάμεσά τους υπάρχει όμως και ένας δείκτης που μπορεί να έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον: τα νιτρικά.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Sushi και sashimi: Συναγερμός για παράσιτο που μπορεί να προκαλέσει σοβαρές βλάβες σε ήπαρ και χοληφόρους
Η παρουσία νιτρικών στο νερό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το νερό είναι επικίνδυνο ή ότι η πηγή του είναι μολυσμένη. Τα νιτρικά αποτελούν φυσικό μέρος του κύκλου του αζώτου και μπορούν να υπάρχουν σε υπόγεια νερά σε διαφορετικές συγκεντρώσεις. Ωστόσο, όταν οι συγκεντρώσεις αυξάνονται, μπορεί να αντανακλούν την επίδραση ανθρώπινων δραστηριοτήτων στην περιοχή από την οποία τροφοδοτείται ένας υδροφόρος ορίζοντας.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Τμήμα ντελικατέσεν στα σούπερ μάρκετ: Σοβαρές ελλείψεις υγιεινής στο 84% εντόπισε μελέτη – Τα συχνότερα σημεία μη συμμόρφωσης
Από πού προέρχονται τα νιτρικά
Τα νιτρικά ιόντα (NO₃⁻) αποτελούν μέρος του φυσικού κύκλου του αζώτου. Μπορούν να σχηματίζονται φυσικά στο έδαφος και να μεταφέρονται στα υπόγεια νερά κατά τη διήθηση του νερού. Υπάρχει όμως και μια σημαντική ανθρωπογενής πηγή. Η χρήση αζωτούχων λιπασμάτων στη γεωργία, καθώς και η διαχείριση ζωικών αποβλήτων, μπορούν να αυξήσουν το φορτίο αζώτου στο έδαφος. Μέρος των ενώσεων αυτών μπορεί, μέσω της βροχής ή της άρδευσης, να μετακινηθεί προς βαθύτερα στρώματα του εδάφους και τελικά να φτάσει στα υπόγεια νερά.
Ακριβώς για αυτόν τον λόγο η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θεσπίσει από το 1991 την Οδηγία για τα νιτρικά, με στόχο τη μείωση και την πρόληψη της ρύπανσης των υδάτων από νιτρικά γεωργικής προέλευσης. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία αναγνωρίζει την υπερβολική χρήση λιπασμάτων και τη διαχείριση κοπριάς και άλλων αζωτούχων ενώσεων ως σημαντικές πηγές πίεσης για τα νερά.
Ένα χαμηλό επίπεδο νιτρικών μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι ο υδροφόρος ορίζοντας από τον οποίο προέρχεται το νερό είναι λιγότερο επηρεασμένος από εξωτερικές πηγές αζώτου. Αντίθετα, υψηλότερες συγκεντρώσεις μπορούν να υποδηλώνουν μεγαλύτερη επίδραση από τις δραστηριότητες που αναπτύσσονται στην περιοχή τροφοδοσίας της υπόγειας λεκάνης. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορούμε να κοιτάξουμε έναν αριθμό στην ετικέτα και να χαρακτηρίσουμε μια πηγή «καθαρή» ή «μολυσμένη». Η συγκέντρωση των νιτρικών επηρεάζεται από τη γεωλογία, την υδρογεωλογία, τη φυσική σύσταση του εδάφους, τον χρόνο παραμονής του νερού στο υπέδαφος αλλά και τις χρήσεις γης.
Επομένως, τα νιτρικά είναι ένας χρήσιμος περιβαλλοντικός δείκτης, όχι ένα αυτόνομο μέτρο της συνολικής ποιότητας ενός εμφιαλωμένου νερού.
Τα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος επιβεβαιώνουν ότι τα νιτρικά αποτελούν σημαντικό δείκτη της κατάστασης των υπόγειων νερών. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα ευρωπαϊκά δεδομένα, ο μέσος όρος της συγκέντρωσης νιτρικών στα παρακολουθούμενα υπόγεια νερά της ΕΕ μειώθηκε από 19,3 mg/L το 2007 σε 18,1 mg/L το 2023, χωρίς όμως η μεταβολή να θεωρείται σημαντική. Παράλληλα, για την περίοδο 2016-2019, το 14,1% των σταθμών παρακολούθησης που καλύπτονταν από τα στοιχεία της Οδηγίας για τα Νιτρικά εμφάνισε συγκεντρώσεις άνω των 50 mg/L.
Τα όρια για τα νιτρικά δεν είναι ίδια για όλες τις κατηγορίες νερού
Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, καθώς συχνά συγχέονται τα όρια που ισχύουν για το νερό ανθρώπινης κατανάλωσης με εκείνα που ισχύουν για τα φυσικά μεταλλικά νερά. Για το νερό ανθρώπινης κατανάλωσης, η ευρωπαϊκή Οδηγία 2020/2184 θέτει παραμετρική τιμή 50 mg/L για τα νιτρικά. Η ίδια νομοθεσία προβλέπει επίσης ειδική σχέση μεταξύ νιτρικών και νιτρωδών, ώστε να λαμβάνεται υπόψη η συνολική επιβάρυνση.
Για τα φυσικά μεταλλικά νερά, η ιταλική νομοθεσία προβλέπει χαμηλότερο ανώτατο όριο: 45 mg/L νιτρικών. Για νερά που προορίζονται για την παρασκευή τροφής για βρέφη, το όριο είναι 10 mg/L. Τα όρια αυτά περιλαμβάνονται στο ιταλικό κανονιστικό πλαίσιο για τα φυσικά μεταλλικά νερά.
Η διαφορά αυτή είναι σημαντική, γιατί το γεγονός ότι ένα φυσικό μεταλλικό νερό περιέχει, για παράδειγμα, 20 ή 30 mg/L νιτρικών δεν σημαίνει ότι βρίσκεται εκτός των νόμιμων ορίων. Βρίσκεται κάτω από το προβλεπόμενο ανώτατο όριο των 45 mg/L. Ο αριθμός όμως μπορεί να χρησιμοποιηθεί διαφορετικά: ως ένα από τα στοιχεία που περιγράφουν τη χημική κατάσταση της πηγής και του υδροφόρου ορίζοντα.
Γιατί τα χαμηλά νιτρικά έχουν περιβαλλοντικό ενδιαφέρον
Η σύνδεση των νιτρικών με τη γεωργική δραστηριότητα είναι καλά τεκμηριωμένη. Όταν τα φυτά δεν απορροφούν όλο το διαθέσιμο άζωτο, μέρος του μπορεί να χαθεί στο περιβάλλον. Τα νιτρικά είναι ιδιαίτερα ευκίνητα στο νερό και μπορούν να μετακινηθούν από το έδαφος προς τα υπόγεια νερά. Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος επισημαίνει ότι οι μεγάλες εισροές αζώτου από γεωργικές περιοχές, αστικές περιοχές και βιομηχανικές δραστηριότητες μπορούν να επηρεάσουν την ποιότητα των υδάτων. Η υψηλή συγκέντρωση νιτρικών στα υπόγεια νερά αποτελεί περιβαλλοντική αλλά και δυνητικά υγειονομική ανησυχία.
Τα στοιχεία της ίδιας υπηρεσίας παρουσιάζουν ενδιαφέρον και για την Ελλάδα. Στα δεδομένα που αφορούν σταθμούς παρακολούθησης υπόγειων υδάτων για την περίοδο 2016-2019, το 75,8% των ελληνικών σταθμών βρισκόταν κάτω από τα 25 mg/L, το 8,9% μεταξύ 25 και 40 mg/L, το 3,4% μεταξύ 40 και 50 mg/L και το 11,9% στα 50 mg/L ή υψηλότερα. Οι αριθμοί αυτοί αφορούν υπόγεια νερά που παρακολουθούνται στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής νομοθεσίας και όχι εμφιαλωμένα φυσικά μεταλλικά νερά, επομένως δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να εξαχθούν συμπεράσματα για συγκεκριμένες μάρκες εμφιαλωμένου νερού.
Τα νιτρικά δεν είναι από μόνα τους απόδειξη ρύπανσης
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο που πρέπει να κρατήσει ο καταναλωτής. Ένα νερό με πολύ χαμηλή συγκέντρωση νιτρικών δεν μπορεί αυτομάτως να χαρακτηριστεί «καλύτερο» από ένα άλλο με υψηλότερη συγκέντρωση, ούτε ένα νερό με υψηλότερη αλλά νόμιμη συγκέντρωση μπορεί να χαρακτηριστεί «μολυσμένο».
Η ίδια η ιταλική νομοθεσία για τα φυσικά μεταλλικά νερά είναι ιδιαίτερα σαφής ως προς την ανάγκη διάκρισης μεταξύ φυσικής σύστασης και ανθρωπογενούς ρύπανσης. Το σχετικό κανονιστικό πλαίσιο προβλέπει ότι οι συγκεκριμένες χημικές παράμετροι αξιολογούνται ως ουσίες φυσικής προέλευσης και δεν πρέπει να προέρχονται από ενδεχόμενη μόλυνση της πηγής. Παράλληλα, προβλέπεται έλεγχος για τη διατήρηση των χαρακτηριστικών των αναγνωρισμένων φυσικών μεταλλικών νερών. Άρα, μια αυξημένη συγκέντρωση νιτρικών είναι λόγος για μεγαλύτερο ενδιαφέρον και έλεγχο της προέλευσης, όχι από μόνη της απόδειξη ότι έχει συμβεί γεωργική ρύπανση.
Τι σημαίνει για τον καταναλωτή
Η ετικέτα ενός φυσικού μεταλλικού νερού μπορεί να διαβαστεί πολύ πιο ουσιαστικά αν ο καταναλωτής γνωρίζει τι σημαίνουν οι αριθμοί. Στην περίπτωση των νιτρικών, ένας πολύ χαμηλός αριθμός μπορεί να αποτελεί ένδειξη ενός υδροφόρου ορίζοντα που έχει μικρότερη επιβάρυνση από εξωτερικές πηγές αζώτου. Όσο αυξάνεται η συγκέντρωση, τόσο περισσότερο ενδιαφέρον αποκτά η προέλευση των νιτρικών και η προστασία της περιοχής τροφοδοσίας της πηγής.
Ωστόσο, δεν θα πρέπει να μετατρέπεται ο αριθμός σε μια απλουστευμένη «βαθμολογία ποιότητας». Για να αξιολογηθεί ένα φυσικό μεταλλικό νερό απαιτείται συνολική εξέταση της χημικής και μικροβιολογικής του κατάστασης, της προέλευσης και της προστασίας της πηγής και της συμμόρφωσής του με το ισχύον θεσμικό πλαίσιο. Για τα βρέφη υπάρχει ένας επιπλέον λόγος να δίνεται προσοχή στην ετικέτα: για τα φυσικά μεταλλικά νερά που προορίζονται για την παρασκευή τροφής για βρέφη προβλέπεται όριο νιτρικών 10 mg/L.
Tην επόμενη φορά που θα κοιτάξουμε την ετικέτα ενός μπουκαλιού φυσικού μεταλλικού νερού, τα νιτρικά δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζονται ούτε ως λόγος πανικού ούτε ως απόλυτο πιστοποιητικό «καθαρότητας». Είναι ένας αριθμός που, όταν διαβάζεται μαζί με τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά και το κανονιστικό πλαίσιο, μπορεί να μας δώσει μια ενδιαφέρουσα εικόνα για το νερό που βρίσκεται μέσα στο μπουκάλι – αλλά και για το περιβάλλον από το οποίο προέρχεται.
Πηγές
- Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος – Nitrate in groundwater in Europe: EEA – Nitrate in groundwater in Europe
- EEA – αναλυτικά δεδομένα 2007-2023 για τα νιτρικά στα υπόγεια νερά: EEA – Groundwater nitrate 2007-2023
- EEA – στοιχεία ανά χώρα, μεταξύ άλλων και για την Ελλάδα: EEA – Nitrate in groundwater indicator
- Ευρωπαϊκή Οδηγία 91/676/ΕΟΚ – Οδηγία για τα Νιτρικά: EUR-Lex – Directive 91/676/EEC
- Ευρωπαϊκή Οδηγία 2020/2184 – ποιότητα νερού ανθρώπινης κατανάλωσης: EUR-Lex – Directive 2020/2184
- Ιταλικό νομοθετικό πλαίσιο για τα φυσικά μεταλλικά νερά – D.Lgs. 176/2011: Gazzetta Ufficiale – Decreto legislativo 8 ottobre 2011, n. 176
- Ιταλικό Υπουργείο Υγείας – D.M. 10 febbraio 2015 για τα χαρακτηριστικά των φυσικών μεταλλικών νερών: Gazzetta Ufficiale – Decreto 10 febbraio 2015
- Πίνακας του D.M. 10/2/2015 με όριο νιτρικών 45 mg/L και 10 mg/L για νερά προοριζόμενα για βρέφη: Gazzetta Ufficiale – πλήρες κείμενο και πίνακας παραμέτρων
- IARC – Monograph Volume 94, Ingested Nitrate and Nitrite: IARC – Ingested Nitrate and Nitrite
Το Cibum είναι εξειδικευμένο site ενημέρωσης για την ασφάλεια τροφίμων. Οι πληροφορίες του άρθρου έχουν ενημερωτικό χαρακτήρα. Για περισσότερες λεπτομέρειες πατήστε ΕΔΩ.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
