Ο καφές συγκαταλέγεται στα προϊόντα με τη μεγαλύτερη κατανάλωση παγκοσμίως, με περισσότερα από δύο δισεκατομμύρια φλιτζάνια να καταναλώνονται καθημερινά. Πίσω από την παγκόσμια αλυσίδα παραγωγής του βρίσκεται μια γεωργική δραστηριότητα που, σύμφωνα με την πρόσφατη διεθνή έκθεση με τίτλο “Poison in Your Coffee” των οργανώσεων Coffee Watch, Inkota Network, Deutsche Umwelthilfe και Pesticide Action Network UK (PAN UK), χαρακτηρίζεται από εκτεταμένη χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται και ουσίες που έχουν αποσυρθεί από την ευρωπαϊκή αγορά.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Συναγερμός στην ΕΕ για πλαστικό οικιακό σκεύος – Εντοπίστηκε φορμαλδεΰδη 254% πάνω από το επιτρεπόμενο όριο
Η έκθεση εξετάζει δεδομένα από βασικές χώρες παραγωγής καφέ, όπως η Βραζιλία, το Βιετνάμ, η Κένυα και η Κολομβία, συνδυάζοντας επιστημονικές δημοσιεύσεις, στοιχεία καταγραφής δραστικών ουσιών και διαθέσιμα δεδομένα για τις εφαρμοζόμενες γεωργικές πρακτικές. Οι συντάκτες της υποστηρίζουν ότι η καλλιέργεια καφέ συγκαταλέγεται μεταξύ των πλέον εντατικών ως προς τη χρήση φυτοφαρμάκων, γεγονός που συνδέεται τόσο με την αντιμετώπιση εντόμων και ασθενειών όσο και με τις πιέσεις που προκαλούν οι μεταβαλλόμενες κλιματικές συνθήκες.
Η παραγωγή καφέ βασίζεται κυρίως σε μικρές οικογενειακές εκμεταλλεύσεις. Σύμφωνα με τα στοιχεία της έκθεσης, περίπου 12,5 εκατομμύρια μικροκαλλιεργητές δραστηριοποιούνται σε περίπου είκοσι χώρες παραγωγής, ενώ το 95% των εκμεταλλεύσεων έχει έκταση μικρότερη των πέντε εκταρίων. Οι μικροπαραγωγοί παράγουν περίπου το 80% της παγκόσμιας ποσότητας καφέ και μεγάλο μέρος αυτών ζει κάτω από το διεθνές όριο φτώχειας, αντιμετωπίζοντας παράλληλα μεταβολές στις τιμές, περιορισμένη πρόσβαση σε χρηματοδότηση και αυξημένες πιέσεις από την κλιματική αλλαγή.
Η Βραζιλία αποτελεί τον μεγαλύτερο παραγωγό καφέ παγκοσμίως και παρουσιάζει τα πιο εκτεταμένα διαθέσιμα στοιχεία για τη χρήση φυτοφαρμάκων. Το 2015 χρησιμοποιήθηκαν σχεδόν 19,8 εκατομμύρια λίτρα φυτοφαρμάκων στις καλλιέργειες καφέ, ποσότητα που αντιστοιχούσε στο 3,8% των συνολικών πωλήσεων φυτοφαρμάκων στη χώρα. Η μέση εφαρμογή υπολογίστηκε σε περίπου 10 λίτρα ανά εκτάριο, επίπεδο υψηλότερο από εκείνο που καταγράφεται σε καλλιέργειες όπως το καλαμπόκι και η σόγια. Τα στοιχεία που παρουσιάζονται βασίζονται επίσης σε καταγραφές του Ευρωπαϊκού Συστήματος Έγκαιρης Προειδοποίησης για Τρόφιμα και Ζωοτροφές (RASFF) και της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA). Σύμφωνα με δεδομένα της EFSA, το 2022 περίπου το 23% των δειγμάτων καφέ που εξετάστηκαν περιείχαν υπολείμματα φυτοφαρμάκων τα οποία είναι απαγορευμένα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η παρουσία τέτοιων ουσιών στον καφέ αυξήθηκε περίπου δέκα φορές μεταξύ του 2011 και του 2022.
Στο Βιετνάμ, δεύτερο μεγαλύτερο παραγωγό καφέ παγκοσμίως, η χρήση φυτοφαρμάκων στη γεωργία έχει αυξηθεί τρεις έως πέντε φορές τα τελευταία περίπου είκοσι πέντε χρόνια. Ο καφές κατατάσσεται δεύτερος μετά το ρύζι ως προς την κατανάλωση φυτοπροστατευτικών προϊόντων, παρότι καλύπτει σημαντικά μικρότερη γεωργική έκταση. Στην Κένυα, η έκθεση αναφέρει ότι περίπου το 27% της συνολικής χρήσης φυτοφαρμάκων της χώρας αφορά τις καλλιέργειες καφέ, παρά το γεγονός ότι αυτές καταλαμβάνουν μικρό μέρος της συνολικής γεωργικής γης.
Η ανάλυση των διαθέσιμων μητρώων φυτοπροστατευτικών προϊόντων στις χώρες όπου υπήρχαν επαρκή στοιχεία κατέγραψε τουλάχιστον 159 διαφορετικές δραστικές ουσίες που χρησιμοποιούνται στις καλλιέργειες καφέ. Σύμφωνα με την έκθεση, περίπου το 60% αυτών ταξινομούνται ως Ιδιαίτερα Επικίνδυνα Φυτοφάρμακα (Highly Hazardous Pesticides – HHPs), με βάση τα κριτήρια του Pesticide Action Network, ενώ το 59% αφορά ουσίες που δεν είναι πλέον εγκεκριμένες για χρήση στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η κατηγορία των Highly Hazardous Pesticides περιλαμβάνει ουσίες που, σύμφωνα με τα κριτήρια του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO) και του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO), συνδέονται με υψηλή οξεία ή χρόνια τοξικότητα για τον άνθρωπο ή το περιβάλλον. Στην ίδια κατηγορία εντάσσονται δραστικές ουσίες που χαρακτηρίζονται ως καρκινογόνες ή πιθανώς καρκινογόνες, μεταλλαξιογόνες, τοξικές για την αναπαραγωγή, ενδοκρινικοί διαταράκτες ή ιδιαίτερα ανθεκτικές στο περιβάλλον και βιοσυσσωρεύσιμες.
Ανάμεσα στις 159 δραστικές ουσίες εντοπίζονται 14 που κατατάσσονται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας στις κατηγορίες 1Α και 1Β ως εξαιρετικά ή ιδιαίτερα επικίνδυνες, 22 ουσίες που χαρακτηρίζονται ως καρκινογόνες ή πιθανώς καρκινογόνες, 40 που σχετίζονται με τοξικότητα στην αναπαραγωγή ή ενδοκρινική διαταραχή και 29 με νευροτοξική δράση. Η γλυφοσάτη αναφέρεται ως μία από τις δραστικές ουσίες που εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται ευρέως στην παραγωγή καφέ, ιδιαίτερα στη Βραζιλία.
Ξεχωριστό κεφάλαιο αφιερώνεται στις εμπορικές ροές φυτοφαρμάκων που δεν επιτρέπονται πλέον στην Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά εξακολουθούν να εξάγονται σε τρίτες χώρες. Αρκετές από τις ουσίες που έχουν αποσυρθεί από την ευρωπαϊκή αγορά εξακολουθούν να παράγονται και να εξάγονται προς χώρες παραγωγής καφέ, όπου χρησιμοποιούνται νόμιμα σύμφωνα με την τοπική νομοθεσία. Η πρακτική αυτή περιγράφεται ως «διπλό πρότυπο» στη διεθνή διαχείριση των φυτοφαρμάκων, καθώς προϊόντα που παράγονται με τη χρήση αυτών των ουσιών μπορούν να εισαχθούν στην ευρωπαϊκή αγορά εφόσον πληρούνται τα ισχύοντα όρια υπολειμμάτων.
Ένα από τα βασικά ζητήματα που εξετάζει η έκθεση αφορά την παρουσία υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων στους κόκκους καφέ και στα τελικά προϊόντα που διατίθενται στους καταναλωτές. Οι συντάκτες επισημαίνουν ότι, παρότι οι πράσινοι κόκκοι καφέ υφίστανται επεξεργασία πριν από την κατανάλωση, ορισμένες δραστικές ουσίες μπορούν να παραμείνουν μετά το πλύσιμο, το καβούρδισμα ή την παρασκευή του ροφήματος, ανάλογα με τα φυσικοχημικά χαρακτηριστικά κάθε ουσίας.
Η έκθεση παραθέτει διαθέσιμα αποτελέσματα αναλύσεων από διάφορες χώρες, αναφέροντας ότι περίπου το 19% των δειγμάτων πράσινου καφέ περιείχε ανιχνεύσιμα υπολείμματα φυτοφαρμάκων, ενώ σε άλλες μελέτες εντοπίστηκαν υπολείμματα σε καβουρδισμένο καφέ. Παράλληλα σημειώνεται ότι αρκετά δείγματα περιείχαν περισσότερες από μία δραστικές ουσίες ταυτόχρονα, γεγονός που περιγράφεται ως ταυτόχρονη παρουσία πολλαπλών υπολειμμάτων.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA). Σύμφωνα με την έκθεση, το 2022 περίπου το 23% των δειγμάτων καφέ που εξετάστηκαν από την EFSA περιείχαν υπολείμματα δραστικών ουσιών οι οποίες δεν είναι εγκεκριμένες για χρήση στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι συντάκτες υποστηρίζουν επίσης ότι η παρουσία τέτοιων ουσιών στα δείγματα καφέ αυξήθηκε σημαντικά κατά την περίοδο 2011-2022.
Η έκθεση συνδέει τα ευρήματα αυτά με το ισχύον καθεστώς εισαγωγών στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Όπως αναφέρεται, ο καφές που παράγεται σε τρίτες χώρες μπορεί να εισαχθεί στην ευρωπαϊκή αγορά ακόμη και όταν έχει καλλιεργηθεί με φυτοπροστατευτικά προϊόντα που δεν επιτρέπονται στην ΕΕ, υπό την προϋπόθεση ότι τα υπολείμματα που παραμένουν στο τελικό προϊόν δεν υπερβαίνουν τα ισχύοντα ανώτατα όρια υπολειμμάτων. Οι οργανώσεις χαρακτηρίζουν αυτή την πρακτική ως διαφορετική αντιμετώπιση μεταξύ των κανόνων που εφαρμόζονται στην ευρωπαϊκή παραγωγή και εκείνων που ισχύουν για τα εισαγόμενα γεωργικά προϊόντα.
Επί του ζητήματος τοποθετήθηκε το Γερμανικό Ομοσπονδιακό Ινστιτούτο Εκτίμησης Κινδύνου (BfR), το οποίο διευκρινίζει ότι το γεγονός πως μια δραστική ουσία δεν είναι εγκεκριμένη στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι χαρακτηρίζεται ως ιδιαίτερα τοξική. Σύμφωνα με τον οργανισμό, η μη έγκριση μπορεί να οφείλεται και σε άλλους λόγους, όπως η απουσία εμπορικού ενδιαφέροντος, η μη υποβολή αίτησης έγκρισης από τον κατασκευαστή ή οι διαφορετικές γεωργικές και κλιματικές συνθήκες μεταξύ των χωρών.
Το BfR επισημαίνει ακόμη ότι για τα εισαγόμενα τρόφιμα εφαρμόζονται οι προβλεπόμενες διαδικασίες καθορισμού ανώτατων ορίων υπολειμμάτων ή ειδικών εισαγωγικών ανοχών. Οι τιμές αυτές βασίζονται σε επιστημονική αξιολόγηση κινδύνου και αποσκοπούν στη διασφάλιση ότι, όταν τηρούνται, δεν αναμένεται επιβάρυνση της υγείας των καταναλωτών.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της γερμανικής επίσημης παρακολούθησης τροφίμων που παραθέτει το BfR, μόνο ένα μικρό ποσοστό δειγμάτων ακατέργαστου καφέ, της τάξης του 2% έως 3%, υπερβαίνει τα αντίστοιχα νόμιμα όρια υπολειμμάτων. Με βάση τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα και τα ισχύοντα κριτήρια αξιολόγησης, δεν αναμένονται κίνδυνοι για την υγεία των καταναλωτών από την κατανάλωση καφέ λόγω υπολειμμάτων φυτοπροστατευτικών προϊόντων.
Η γερμανική αξιολόγηση διευκρινίζει επίσης ότι η ανίχνευση μιας δραστικής ουσίας σε ένα τρόφιμο δεν αρκεί από μόνη της για να τεκμηριώσει κίνδυνο για την υγεία. Η τοξικολογική αξιολόγηση λαμβάνει υπόψη την πραγματική έκθεση του ανθρώπου σε μια ουσία, καθώς και τη συγκέντρωση στην οποία αυτή ανιχνεύεται. Παράλληλα σημειώνεται ότι η παρουσία πολύ μικρών ποσοτήτων υπολειμμάτων αποτελεί αναμενόμενο αποτέλεσμα της χρήσης εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων και λαμβάνεται υπόψη κατά τον καθορισμό των επιτρεπόμενων ορίων.
Αναφορικά με την ταυτόχρονη παρουσία περισσοτέρων της μίας δραστικών ουσιών, το BfR επισημαίνει ότι η αξιολόγηση πιθανών επιπτώσεων από συνδυασμούς φυτοφαρμάκων αποτελεί μέρος της σύγχρονης τοξικολογικής αξιολόγησης και ότι, με βάση τις διαθέσιμες επιστημονικές γνώσεις, τα ισχύοντα κριτήρια θεωρούνται επαρκή για την προστασία των καταναλωτών.
Το BfR αναφέρεται και στον τρόπο με τον οποίο παρακολουθούνται τα υπολείμματα φυτοφαρμάκων στον καφέ. Όπως εξηγεί, οι επιχειρήσεις που διαθέτουν τρόφιμα στην αγορά υποχρεούνται να διασφαλίζουν τη συμμόρφωση με τα νόμιμα όρια, πραγματοποιώντας δικούς τους ελέγχους, ενώ οι αρμόδιες κρατικές αρχές διενεργούν προγράμματα επίσημης δειγματοληψίας και επιθεωρήσεων βάσει αξιολόγησης κινδύνου. Τα αποτελέσματα των ελέγχων δημοσιεύονται σε τακτική βάση από τις αρμόδιες γερμανικές αρχές.
Η έκθεση Poison in Your Coffee ολοκληρώνεται με σειρά προτάσεων που αφορούν τη μείωση της χρήσης φυτοφαρμάκων στις καλλιέργειες καφέ. Μεταξύ άλλων προτείνεται η ενίσχυση της ολοκληρωμένης διαχείρισης εχθρών και ασθενειών, η ανάπτυξη αγροδασικών και αγροοικολογικών συστημάτων, η αύξηση των ελέγχων για υπολείμματα στις εισαγωγές καφέ, η αναθεώρηση των κανόνων που επιτρέπουν την εξαγωγή απαγορευμένων στην Ευρωπαϊκή Ένωση φυτοφαρμάκων προς τρίτες χώρες και η υποστήριξη των παραγωγών κατά τη μετάβαση σε καλλιεργητικές πρακτικές με μικρότερη εξάρτηση από χημικά φυτοπροστατευτικά προϊόντα.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
- Ανάκληση μπύρας λόγω κινδύνου έκρηξης και τραυματισμών – Σύσταση για χρήση γαντιών
- Ανακαλούνται δημοφιλή ποτήρια που πωλούνται και στην Ελλάδα, λόγω κινδύνου εγκαύματος – Η ανακοίνωση της εταιρείας (φωτογραφία)
- Επεκτείνεται η ανάκληση μαρουλιού μετά από 11.500 αναφορές κυκλοσπορίασης – Στη λίστα Taco bell, KFC, Pizza Hut, Trader Joe’s, Walmart
