© Cibum. Απαγορεύεται η ολική ή μερική αναπαραγωγή, αντιγραφή, αναδημοσίευση ή διανομή του παρόντος άρθρου, με οποιοδήποτε μέσο και τρόπο.
Οι χρωστικές Sudan είναι συνθετικές, λιποδιαλυτές αζωχρωστικές με έντονο κόκκινο, πορτοκαλί ή κιτρινωπό χρώμα. Στην ομάδα περιλαμβάνονται κυρίως οι Sudan I, II, III και IV. Αναπτύχθηκαν για βιομηχανικές και εργαστηριακές εφαρμογές και χρησιμοποιήθηκαν για τη βαφή υφασμάτων, πλαστικών, κεριών, βερνικιών και καυσίμων, καθώς και ως χρωστικές στη μικροσκοπία για την απεικόνιση λιπιδίων, τριγλυκεριδίων και λιποπρωτεϊνών. Πρόκειται για ενώσεις σχεδιασμένες για τεχνική χρήση και όχι για κατανάλωση από τον άνθρωπο.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Ανάκληση κατεψυγμένων λαχανικών από σουπερμάρκετ: Διεθνείς διαστάσεις μετά την ειδοποίηση RASFF για τοξικό φυτό
Η έντονη χρωματική τους απόδοση, η λιποδιαλυτότητα, το χαμηλό κόστος και η εύκολη διαθεσιμότητα έκαναν τις Sudan ελκυστικές και για παράνομη χρήση στα τρόφιμα. Προστέθηκαν κυρίως σε προϊόντα που ο καταναλωτής συνδέει με ζωηρό κόκκινο ή πορτοκαλί χρώμα, όπως τσίλι, πάπρικα, κάρι, μείγματα μπαχαρικών και κόκκινο φοινικέλαιο, ώστε το προϊόν να φαίνεται εντονότερα χρωματισμένο ή ποιοτικότερο. Η χρήση τους μπορούσε έτσι να αυξήσει εμπορικά την ελκυστικότητα φθηνότερων ή υποβαθμισμένων προϊόντων.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ | Χταπόδι και καλαμάρι: Ποια μέθοδος απόψυξης διατηρεί καλύτερα την ποιότητά τους; Επιστημονικό πείραμα
Οι Sudan I–IV δεν επιτρέπονται ως χρωστικές τροφίμων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η EFSA, εξετάζοντας τα τοξικολογικά δεδομένα μετά τις ευρωπαϊκές ειδοποιήσεις, κατέληξε ότι για τη Sudan I υπάρχουν πειραματικές ενδείξεις γονοτοξικότητας και καρκινογένεσης. Για τις Sudan II, III και IV τα διαθέσιμα στοιχεία ήταν λιγότερο καταληκτικά, όμως οι δομικές ομοιότητες οδήγησαν στην αντιμετώπισή τους ως δυνητικά γονοτοξικών και πιθανώς καρκινογόνων.
Το πρόβλημα έγινε ιδιαίτερα ορατό στην Ευρώπη από το 2003, όταν εντοπίστηκε Sudan I σε τρόφιμα και ακολούθησαν πολλές κοινοποιήσεις κρατών μελών. Οι παράνομες χρωστικές βρέθηκαν σε σκόνη τσίλι, κάρι, επεξεργασμένα τρόφιμα που περιείχαν αυτά τα μπαχαρικά, σουμάκ, κουρκουμά και φοινικέλαιο. Οι έλεγχοι οδήγησαν σε αποσύρσεις προϊόντων και εντατικότερη εργαστηριακή παρακολούθηση των εισαγόμενων πρώτων υλών. Από τότε, οι Sudan αποτέλεσαν σταθερό στόχο των ευρωπαϊκών συστημάτων ελέγχου για νοθεία τροφίμων.
Πρόσφατη ανασκόπηση του 2026 που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό International Journal of Environmental Analytical Chemistry στις 18 Σεπτεμβρίου συγκεντρώνει τις αναλυτικές μεθόδους και τα διεθνή δεδομένα επιτήρησης για τις Sudan κατά την περίοδο 2010–2025. Η βιβλιογραφία που εξετάζει δείχνει ότι οι μεγαλύτερες συγκεντρώσεις δεν κατανέμονται ομοιόμορφα σε όλα τα τρόφιμα ή τις αγορές. Ιδιαίτερη παρουσία έχει καταγραφεί σε προϊόντα τσίλι και κάρι, καθώς και σε κόκκινο φοινικέλαιο από συγκεκριμένες αλυσίδες εφοδιασμού. Το άρθρο βασίζεται σε 74 βιβλιογραφικές πηγές.
Σε ευρωπαϊκά δεδομένα RASFF έχουν αναφερθεί εξαιρετικά μεγάλες διακυμάνσεις στα προϊόντα τσίλι. Για τη Sudan I έχουν καταγραφεί συγκεντρώσεις από 0,022 έως 5.468 mg/kg, για τη Sudan III από 0,655 έως 14,7 mg/kg και για τη Sudan IV από 0,01 έως 2.105 mg/kg. Σε προϊόντα τομάτας αναφέρθηκε Sudan I από 0,01 έως 9,35 mg/kg, χωρίς αντίστοιχες ανιχνεύσεις Sudan III και IV.
Το κόκκινο φοινικέλαιο αποτελεί μία από τις καλύτερα τεκμηριωμένες κατηγορίες νοθείας. Ανάλυση των κοινοποιήσεων RASFF για τα έτη 2004–2022 κατέγραψε 204 περιστατικά που συνδέονταν με Sudan dyes. Μόνο το 2004 καταγράφηκαν 70 και το 2005 ακόμη 43. Η προσθήκη της χρωστικής χρησιμοποιείται για βαθύτερο κόκκινο χρώμα, χαρακτηριστικό που σε ορισμένες αγορές εκλαμβάνεται από τους καταναλωτές ως ένδειξη καλύτερης ποιότητας. Πολλά περιστατικά προέρχονταν από αφρικανικές χώρες.
Στη Γκάνα η έκταση του προβλήματος έχει αποτυπωθεί σε ελέγχους κόκκινου φοινικέλαιου. Ανασκόπηση του 2024 αναφέρει ότι το 98% τυχαίων δειγμάτων από δέκα μεγάλες αγορές της Greater Accra βρέθηκε θετικό για Sudan IV. Άλλη έρευνα κατέγραψε θετικά δείγματα και στις δέκα αγορές που εξετάστηκαν, ενώ σε οκτώ από αυτές το ποσοστό θετικών δειγμάτων έφτασε το 100%. Τα δεδομένα αφορούν συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή.
Η παρουσία μιας Sudan σε ένα τρόφιμο δεν αποδεικνύει πάντοτε ότι προστέθηκε σκόπιμα. Έρευνα στην Ουάσιγκτον εξέτασε 57 δείγματα μπαχαρικών και βρήκε Sudan dyes σε 11, αλλά όλες οι συγκεντρώσεις ήταν χαμηλότερες από 21 μg/kg. Οι ερευνητές έκριναν ότι αυτά τα επίπεδα ήταν πιθανότερο αποτέλεσμα διασταυρούμενης επιμόλυνσης κατά την επεξεργασία ή αποθήκευση παρά σκόπιμης προσθήκης χρωστικής.
Η ίδια αμερικανική έρευνα δίνει χρήσιμο μέτρο σύγκρισης για τη νοθεία. Αναφέρει ότι σε ευρωπαϊκά δείγματα που είχαν χαρακτηριστεί νοθευμένα οι συγκεντρώσεις παράνομων χρωστικών κυμαίνονταν από 25 έως 3.500 mg/kg, ενώ για ορατή ενίσχυση του χρώματος ενός μπαχαρικού εκτιμάται ότι απαιτούνται περίπου 100–1.000 mg/kg. Έτσι, οι συγκεντρώσεις λίγων μg/kg πρέπει να αξιολογούνται διαφορετικά από συγκεντρώσεις εκατοντάδων mg/kg. Αυτή η διαφορά είναι κρίσιμη για την ερμηνεία.
Τα στοιχεία δείχνουν επίσης ότι η έκταση της νοθείας διαφέρει έντονα μεταξύ αγορών και περιόδων. Στον Καναδά, στοχευμένος έλεγχος 72 δειγμάτων κόκκινου φοινικέλαιου το 2019–2020 βρήκε ένα θετικό δείγμα Sudan IV, σε συγκέντρωση 47,5 ppm, δηλαδή ποσοστό μη συμμόρφωσης 1,4%. Προγενέστερος έλεγχος 27 δειγμάτων το 2017–2018 είχε εντοπίσει επίσης ένα μη συμμορφούμενο δείγμα, με 44,9 ppm Sudan IV. Η εικόνα επομένως μεταβάλλεται σημαντικά ανά αγορά.
Η συνολική βιβλιογραφία δείχνει ότι οι Sudan παραμένουν αντικείμενο ελέγχου επειδή έχουν χρησιμοποιηθεί για οικονομική νοθεία τροφίμων με ισχυρό κόκκινο ή πορτοκαλί χρώμα. Τα υψηλότερα καταγεγραμμένα επίπεδα και τα ποσοστά θετικών δειγμάτων αφορούν συγκεκριμένα προϊόντα και γεωγραφικές αγορές και δεν μπορούν να γενικευθούν σε όλα τα μπαχαρικά, ενώ η διάκριση μεταξύ σκόπιμης προσθήκης και επιμόλυνσης απαιτεί ποσοτικό εργαστηριακό αποτέλεσμα και αξιολόγηση της συγκέντρωσης.
