Ένα νέο υποψήφιο φάρμακο που στοχεύει την πρωτεΐνη Ταυ και αποκατέστησε την ικανότητα μάθησης και μνήμης σε ζωικά μοντέλα με χαρακτηριστικά της νόσου Αλτσχάιμερ ανέπτυξε ελληνική ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον δρα Γιώργο Σκρέτα, σε συνεργασία με το Ερευνητικό Κέντρο Βιοϊατρικών Επιστημών «Αλέξανδρος Φλέμινγκ», το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και τη βιοτεχνολογική εταιρεία ResQ Biotech. Το μόριο RSQ-020 βρίσκεται ακόμη σε προκλινικό στάδιο και το επόμενο κρίσιμο βήμα είναι να εξεταστεί η αποτελεσματικότητά του σε ποντίκια πριν μπορέσει να εξεταστεί οποιαδήποτε προοπτική κλινικών δοκιμών σε ανθρώπους.
Η προσέγγιση διαφέρει από τον κλασικό σχεδιασμό φαρμάκων που αναζητά ένα μόριο ικανό να προσδεθεί σε μια συγκεκριμένη περιοχή μιας πρωτεΐνης. Η ερευνητική ομάδα του Γιώργου Σκρέτα έχει αναπτύξει μια πλατφόρμα που αναζητά απευθείας μόρια τα οποία μπορούν να διορθώσουν τη λανθασμένη αναδίπλωση μιας πρωτεΐνης μέσα σε ζωντανά κύτταρα. Η ResQ Biotech περιγράφει την πλατφόρμα CycloFINDER ως σύστημα που παράγει και ελέγχει εξαιρετικά μεγάλες βιβλιοθήκες υποψήφιων μορίων μέσα σε ζωντανά βακτήρια, επιλέγοντας εκείνα που επιτυγχάνουν λειτουργική «διάσωση» της προβληματικής πρωτεΐνης.
Η λογική της τεχνολογίας βασίζεται στη δημιουργία βακτηρίων που λειτουργούν ταυτόχρονα ως μικροσκοπικά «εργοστάσια» παραγωγής υποψήφιων μορίων και ως σύστημα ανίχνευσης της δράσης τους. Οι ερευνητές εισάγουν στα βακτήρια την ανθρώπινη πρωτεΐνη που θέλουν να μελετήσουν και σχεδιάζουν το σύστημα έτσι ώστε να παράγεται σήμα όταν η προβληματική αναδίπλωση διορθώνεται. Κάθε βακτήριο μπορεί να φιλοξενεί διαφορετικό υποψήφιο μόριο, επιτρέποντας έτσι την ταυτόχρονη αναζήτηση τεράστιου αριθμού πιθανών λύσεων. Η προσέγγιση αυτή έχει προηγούμενο στην έρευνα της ομάδας, η οποία έχει χρησιμοποιήσει γενετικά τροποποιημένα βακτήρια για την ανακάλυψη κυκλικών πεπτιδίων που μπορούν να επηρεάσουν τη λανθασμένη αναδίπλωση και συσσωμάτωση πρωτεϊνών που συνδέονται με νευροεκφυλιστικές ασθένειες.
Η τεχνολογία αρχικά αναπτύχθηκε με έμφαση στην ALS και την πρωτεΐνη SOD1, όμως η ίδια λογική μπορεί να εφαρμοστεί σε διαφορετικές πρωτεΐνες που εμπλέκονται σε ασθένειες λανθασμένης αναδίπλωσης. Η Ταυ αποτέλεσε στη συνέχεια έναν από τους βασικούς στόχους της πλατφόρμας, καθώς οι παθολογικές μορφές της πρωτεΐνης σχηματίζουν συσσωματώματα που αποτελούν χαρακτηριστικό της νόσου Αλτσχάιμερ και άλλων ταυοπαθειών. Η ResQ Biotech αναφέρει ότι το RSQ-020 δρα ως φαρμακολογικός συνοδός, σταθεροποιώντας τη μονομερή μορφή της Ταυ και εμποδίζοντας τον σχηματισμό παθολογικών ινιδίων.
Το μόριο έδρασε αφού είχε ήδη εμφανιστεί η βλάβη
Το πιο ενδιαφέρον εύρημα της προκλινικής ανάπτυξης δεν αφορά μόνο την ικανότητα του RSQ-020 να επηρεάζει τη συσσωμάτωση της Ταυ, αλλά το γεγονός ότι η χορήγησή του σε ζωικά μοντέλα μετά την εμφάνιση προβλημάτων μάθησης και μνήμης συνδέθηκε με αποκατάσταση των γνωστικών λειτουργιών. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία της ResQ Biotech, σε μοντέλα Drosophila με ταυοπάθεια το μόριο αποκατέστησε τη μάθηση και τη μνήμη, ενώ η δράση του παρατηρήθηκε και όταν χρησιμοποιήθηκε θεραπευτικά, δηλαδή αφού είχε ήδη ξεκινήσει η παθολογική διαδικασία.
Παράλληλα, το RSQ-020 έχει δοκιμαστεί σε συσσωματώματα Ταυ που προέρχονταν από ανθρώπινους εγκεφάλους ασθενών. Η εταιρεία αναφέρει ότι το μόριο κατάφερε να διασπάσει ινίδια Ταυ από εγκεφαλικό ιστό ανθρώπων με Αλτσχάιμερ, αλλά και από περιπτώσεις άλλων ταυοπαθειών, μεταξύ των οποίων η νόσος του Pick και η προϊούσα υπερπυρηνική παράλυση. Το στοιχείο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την ερευνητική προσέγγιση, επειδή η δομή των παθολογικών συσσωματωμάτων της Ταυ μπορεί να διαφέρει μεταξύ των ασθενειών.
Η συγκεκριμένη προσέγγιση διαφέρει και από τα σημερινά φάρμακα που έχουν αναπτυχθεί για τη νόσο Αλτσχάιμερ και στοχεύουν το β-αμυλοειδές. Εδώ ο στόχος είναι η Ταυ και η παθολογική αναδίπλωση και συσσωμάτωσή της, με την επιδίωξη να αντιμετωπιστεί ένας διαφορετικός μηχανισμός της νευροεκφυλιστικής διαδικασίας. Ωστόσο, η διαφορά αυτή δεν σημαίνει ότι το RSQ-020 έχει αποδειχθεί θεραπεία για τη νόσο. Μέχρι σήμερα πρόκειται για υποψήφιο μόριο σε προκλινική ανάπτυξη και η ασφάλεια και αποτελεσματικότητά του στον άνθρωπο δεν έχουν τεκμηριωθεί.
Το κρίσιμο τεστ είναι τώρα στα ποντίκια
Η ερευνητική ομάδα βρίσκεται πλέον στο στάδιο κατά το οποίο πρέπει να διαπιστωθεί εάν τα ενθαρρυντικά αποτελέσματα των προηγούμενων πειραμάτων μπορούν να αναπαραχθούν σε θηλαστικά. Τα πειράματα σε ποντίκια θα πρέπει να εξετάσουν την αποτελεσματικότητα, τη φαρμακοκινητική, την ασφάλεια και άλλες παραμέτρους που απαιτούνται πριν από οποιαδήποτε μετάβαση σε προκλινικές μελέτες που ανοίγουν τον δρόμο προς τις δοκιμές σε ανθρώπους. Η ResQ Biotech αναφέρει ότι οι μελέτες αποτελεσματικότητας σε ποντίκια βρίσκονται σε εξέλιξη.
Η προσπάθεια έχει ήδη υποστηριχθεί από ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Ο Γιώργος Σκρέτας έλαβε χρηματοδότηση Proof of Concept του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας για την προκλινική ανάπτυξη της τεχνολογίας, ενώ η ResQ Biotech έχει δημιουργηθεί ως τεχνοβλαστός του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών με αντικείμενο την ανάπτυξη θεραπειών για ασθένειες που σχετίζονται με λανθασμένη αναδίπλωση πρωτεϊνών. Το ERC καταγράφει το έργο PoC4ProMis ως πρόγραμμα για την προκλινική απόδειξη αποτελεσματικότητας κυκλικών ολιγοπεπτιδίων που στοχεύουν παθολογικές αναδιπλώσεις πρωτεϊνών σε νευροεκφυλιστικές ασθένειες.
Το ζήτημα της χρηματοδότησης γίνεται ιδιαίτερα κρίσιμο σε αυτή τη φάση, καθώς η μετάβαση από ένα ενδιαφέρον εργαστηριακό εύρημα σε υποψήφιο φάρμακο που μπορεί να δοκιμαστεί στον άνθρωπο απαιτεί πολύ μεγαλύτερες επενδύσεις. Για το RSQ-020, η επιτυχία στα ποντίκια θα αποτελέσει επομένως ένα από τα σημαντικότερα σημεία καμπής, καθώς θα δείξει εάν η αποκατάσταση της γνωστικής λειτουργίας που παρατηρήθηκε στα προηγούμενα ζωικά μοντέλα μπορεί να μεταφραστεί σε ένα πιο σύνθετο σύστημα και να στηρίξει τα επόμενα στάδια ανάπτυξης.
Η ελληνική ερευνητική προσπάθεια θα παρουσιαστεί και στο πρώτο «Athens School of Protein Misfolding Diseases», που διοργανώνεται στην Αθήνα από το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών στις 12–15 Οκτωβρίου 2026, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου Twin4Promis. Η διοργάνωση θα συγκεντρώσει ερευνητές από την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική με αντικείμενο τις ασθένειες που συνδέονται με τη λανθασμένη αναδίπλωση και συσσωμάτωση πρωτεϊνών, ενώ στις 12 Οκτωβρίου θα πραγματοποιηθεί και ανοικτή, δωρεάν εκδήλωση για το κοινό σχετικά με τις διαθέσιμες θεραπείες και τις νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις για το Αλτσχάιμερ, το Πάρκινσον και την ALS.
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
